 Süs Bitkileri ve PeyzajKısaca çevre düzenleme sanatı olarak bilinen peyzaj planlamada amaç, insanların şehir veya kırsal alanlarda kültürel, estetik ve ekonomik yönden daha güzel ve verimli bir yaşama ortamı hazırlamaktır. Manzara olarak da bilinen peyzaj çalışmalarında temel unsur insandır. Peyzaj, insanların sebep olduğu doğal tahribatları onarır ve insanların tabii peyzajın zengin ve enerjik unsurları ile tam bir uyum içinde çalışmasını düzenler. Peyzaj planlamada asıl hedef belli bir alanın planlanması değil il, bölge hatta ülkelerin tanzim edilmesidir. Yaşadığımız en dar ortamlar olan evlerimizin gerek mimari özelliklerine gerekse insanların zevk ve isteklerine göre bitkilerle düzenlenmesinden başlayarak, bina çevresinin, mahallenin, geniş alanların düzenlenmesi ile başlayan peyzaj planlama ileri aşamada şehirlerin hatta ülkenin düzenlenmesine kadar ulaşmaktadır. İnsanoğlu her şeyin mükemmel olmasını ister. Bu aşamada yaşadığı çevrenin de düzenli, huzur verici ve rahat olması yönünde düzenlemeler başvurur. Çevre düzenleme, çevremizin farkına varılması, yaşanılan çevrenin huzurlu olması, çevredeki güzelliklerin ortaya çıkarılması ve çevre ile yaşamaktan zevk almak amacıyla yapılan bir uygulamadır. Gün geçtikçe yok olan yeşil alanlar, doğal ortamlar yapay da olsa çevre düzenlemeler ile geri kazanılmaya çalışılmaktadır. Doğal denge özellikle 20. Yüzyılın başlarından itibaren hızla ve acımasız bir şekilde tahrip edilmeye başlanmıştır. Maddi gelir getiren her şeyi kuralsızca harcayan, dağlan, ovalan, nehirleri dereleri, ormanları, ağaçları ve denizleri tahrip eden ve kirleten insanoğlu huzurlu ortamlar oluşturmak için büyük ve pahalı müdahaleler yapmak zorunda kalmaktadır.
Yaşadığımız çevreyi daha çok bozmadan öncelikle kirliliği ortadan kaldırmalı sonra yok olan güzel çevre yeniden oluşturulmalıdır. Mükemmeli ve en güzeli isteyen insan, önce kendini sonra da çevresini güzelleştirmeli, gelecek kuşaklara iyi ve yaşanabilir bir çevre bırakmalıdır.
Osmanlı Mimarisinde bahçe düzenleme sanatı bakımından tam bir simetri görülürken İngiltere gibi Avrupa ülkelerindeki peyzaj planlamalarda doğa
taklit edilmiştir. Simetri olmayan bu modem sistemlerde düşünce ufkunuza göre değişiklik yapabilir, iç içe girmiş olsa da ahenkli düzenlemeler yapabilirsiniz.
Bahçe düzenlemenin kesin ve katı kuralları yoktur, çünkü zevk bireysel bir konudur. Bahçe düzenlemede başarı bahçeden beklenen işlevi yerine getirecek ve görsel açıdan güzel bir görüntü sağlayacak uygun bitkilerin seçilmesine ve bu bitkilerin gerek kendi aralarında gerekse diğer bahçe elemanlarıyla güzel bir ahenk oluşturacak şekilde yerleştirilebilmesine bağlıdır.
Herdem yeşil bitkiler ve yaprak dökenlerin görsel etkileri farklı olup farklı amaçlar için kullanılırlar. Herdem yeşil bitkiler olarak Çam, Göknar, Ardıç gibi iğne yapraklılar (kozalaklılar) ile Çoban püskülü, (Ilex spp.) zakkum (Nemim spp.), kocayemiş (Arbutus spp.) ve buna benzer düz-derimsi yapraklara sahip bitkiler anlaşılmaktadır. Herdemyeşil bitkiler yıl boyunca ve aynı formda yeşil yapraklara sahiptirler ve yaprağını döken bitkilere göre peyzaj içinde sabit bir yapı oluştururlar. Çoban püskülü ve zakkum gibi herdemyeşil bitkiler çiçek açsa da asıl kullanılmaları sürekli olan yeşil yapraklarından dolayıdır Yaprağını döken bitkilerden bazıları (Sığla, Akçaağaç) sonbahar yaprak renklerinin mükemmel görüntülerinden dolayı peyzajda kullanılmaktadırlar Yaprağını döken türler ilkbaharda, yaz aylarında ve kısmen sonbaharda rengarenk çiçekler açarlar. Dekoratif meyveler ise yaprak döken türlerde bahçenize ayrı bir dekor oluşmasını sağlar. Kelebek çalısı ve bazı meyveli türleri seven kuş gibi hayvanların da bahçenizi ziyaret etmelerini sağlarlar.
10.1. Peyzaj Planlamanın Temel Prensipleri
Plastik veya seramik sanatında olduğu gibi peyzaj sanatında da teknik son derece önemlidir. Arazinin seçimi, kazı ve dolgu yapılacak alanların belirlenmesi, spor veya oyun alanlarının tespiti, duvarlar, merdivenler, gezi yollan ile düzenlemede kullanılacak bitki tür, çeşit ve modellerinin seçimi dikkatli bir şekilde yapılarak bilimsel ve teknik olmalıdır. Örneğin, Karadeniz Bölgesinin bol yağışlı ve asitli topraklarına adapte olmuş ormangülünü (Rhodedendron spp.) Orta Anadolu'nun soğuk, kurak iklimi ile kireçli topraklarında yapacağınız peyzaj planlamalarında kullanmazsınız. Aynı şekilde, Akdeniz İklimine adapte olmuş maki türü bitkileri de İç Anadolu veya Doğu Anadolu Bölgelerindeki planlamalarda kullanmanıza teknik izin vermez. Peyzaj planlamalarında teknik olarak, toprak faktörü, sıcaklık, ışık, su ve yağmur, rakım, hastalık ve zararlılara dayanıklılık gibi konular dikkatli bir şekilde gözden geçirilmeli ve bitki seçiminde bulunulmalıdır. Kısaca belirtmek gerekirse, peyzaj planlamalarında kullanılacak olan canlı veya cansız materyaller bilimsel ve teknik esaslar dikkate alınarak seçilmelidir.
10.1.1. Statik ve Konstrüksiyon
Peyzaj çalışmalarında mimari yapı elemanlarının statik ve konstrüksiyon esaslarına göre hesap ve inşa edilmeleri gerekir. Mimari yapı elemanları, taşınacakları yükün hacim ve ağırlığına göre seçilmelidir.
10.1.2. Çevreye Uygunluk
Her çevre kendi bünyesi, karakteri ve fizyonomisine uygun elemanları daha kolay kabul eder. Çevreye yabancı görünen canlı veya cansız her türlü yapı elemanı yadırganır ve çevre ile uyumsuz kalır. Örneğin, hemen her mevsim yağmur alan Karadeniz Bölgesi'nde palmiye, kaktüs ve yucca (avize çiçeği) gibi kurak iklim bitkileri kullanılarak bahçe tesisi teknik olarak mümkün olsa bile çevreye uyum bakımından hata yapılmış olur. Kalabalık ve sıkıcı olan şehirlerde oluşturulan çevre düzenlemelerinde yabancı orijinli süs bitkileri tek veya gurup halinde uyum içinde kullanılabilirken kırsal alanlarda yabancı kalırlar. Bir bölgenin doğal ve kültür peyzajının fizyolojik görünümleri arasında fark olduğu gibi, aynı bölgenin şehir ve kır peyzajlarının görünümleri arasında da çok önemli farklar vardır.
10.1.3. Proporsiyon
Peyzaj planını oluşturan unsurların, plan dahilinde belli bir düzene göre dağıtılması, plan kısımları arasında kitle, satıh ve hacim bakımından uygun ve güzel bir ahengin olması proporsiyonun iyi olduğunu gösterir. Bir planda ev, garaj, teras, havuz, yollar,ağaçlar,çalılar, çim alanlar ve çiçekler arasında yoğunluk, kapladıkları alan ve yüzey bakımından uyumlu oranlar saptanmalıdır ki planın proporsiyonu iyi olsun.
10.1.4. Denge
Peyzaj planlarında sağlamlık, emniyet, rahatlama ve sükunet hissini ifade eder. Dengenin oluşumunu sağlayan vasıta eksendir. Peyzaj planlamalarında genel olarak iki tarafına ağaç dikilmiş, insan ve vasıta trafiğine açık bir yol (Alle), bir su kenarı, bir park veya şehir yolu eksen olarak kabul edilmelidir. Eksenin sağ veya solundaki elemanların birbirinin aynı veya farklı olması iki tip denge meydana getirir. Formal (Simetrik) denge, informal (asimetrik) denge. Her iki denge şekli de kullanılabilmektedir. Ancak, formal denge'nin uygulanması çok daha kolaydır. Mimari düzenlemelerde kullanılacak formal denge etkili, düzenleyici ve yöneticidir. Ancak, mekanik bir görüntünün oluşmasına sebep olur ve suni karaktere sahip olduğundan monotonluk yaratır
10.1.5. Dikkati Çekme ve Vurgu
Peyzaj planlamalarında her planın bir "ana görüş noktası" olmalı ve bu noktaya vurgu yapılarak veya dikkat çekilerek ilgi uyandırılmalıdır. Dikkat çekme noktası olmayan peyzaj planlan genelde başarısız düzenlemelerdir. Planın dikkat çekme noktasından itibaren tüm detaylar önem sırasına göre dizilir, düzene sokulur. Vurgu, şekil, hacım, çizgi ve renk bakımından zıtlıklar (kontrast) meydana getirilerek sağlanır. Örneğin, koyu yeşil ve sık dokulu olan koniferlerin önüne açık renkli huş, zeytin veya iğde ağacı dikilirse vurgu sağlanmış olur. Sert, büyük ve yeşil yapraklara sahip olan kauçuk (Ficus elastica ) bitkisine kontrastlık sağlamak için zeminin renginin kırmızı-açık sarı olması gerekmektedir.
10.1.6. İfade Gücü
Peyzaj planlamalarında kullanılan malzemenin çeşidi, ortaya çıkacak olan düzenlemenin ifade gücünü etkiler. Malzemelerin ifade güçlen farklıdır. Tay malzemeler devamlılık ve dayanıklılığı, ahşap malzemeler narinlik ve hafifliği, demir malzemeler incelik ve kuvvetliliği ifade eder. Bu malzemelerin herhangi biri ile diğerini taklit etmek plandaki ifade gücünün azalmasına sebep olur.
10.1.7. Dizi, Ritim, Tekrarlama
Ritim bir hareket ifadesidir. Herhangi bir düzenlemede göz öncelikle ana (temel) görüş noktasına odaklandırılır, sonra normal bir tekrarla hareket sağlanarak peyzaj düzenleme ile oluşturulan düzenin tümü kavrandırılır. İnsan tarafından bilinçli olarak düzenlenen bir ortamda elemanlar o şekilde sıralanmalıdır ki gözlemci bu diziyi sonuna kadar takıp etsin ve sonuca varsın.
10.1.8. Renk ve Renk Harmonisi
Gerek canlı, gerekse cansız unsurlarda renk insanı en çok cezbenden,etkileyen ve kontrol altına alabilen peyzaj unsurudur. Çiçekli ağaçlar, çalılar ve bazı yer örtücü bitkiler çiçekli dönemlerinde parlak ve rengarenk görüntü verirler. Sürekli çiçek açan peyzaj bitkisi sayısı çok azdır. Çiçek açmayan çalılar, çit bitkileri hatta yer örtücüler ise sıkıcı olmayıp yapraklar, filizler, kabuklar, meyveler, gövde ve dallar renk unsuru olarak peyzaj planlamalarında rahatlıkla kullanılabilir. Bir bitkide en uzun süren renk etkisi yapraklarından gelenidir. Herdemyeşil bitkilerle yaprağını döken süs bitkileri yeşilin hemen tüm tonlarını yapraklan ile planlamacıya sunarlar Gerek gelişme periyodu içindeki gerekse sonbaharda oaldıkları yaprak rengi ile süs bitkilerinden harika kompozisyonlar yapılabilir.
Peyzaj sanatında yapı elemanlarının düzen ve kompozisyonlarında en önemli unsurlardan biri renktir. Rengin uygun olarak seçilmesi ile kompozisyonun değeri artar ve ifade gücü yükselir. Renkler 1. ve 2. renkler olmak üzere iki gurupta incelenir. Birinci renkler ana renkler (kırmızı, sarı ve mavi) olup diğer tüm renkler bu renklerin farklı oranlarda karıştırılmasıyla elde edilir. İkinci guruptaki renkler ise iki ana rengin eşit oranda karıştırılması ile elde edilir. Her iki gurupta yer alan toplam 6 renk, 6 standart renk olarak kabul edilmektedir.
Peyzaj planlamada kullanılan renkler sıcak (sarı, kırmızı ve turuncu), soğuk (mavi, yeşil ve mor) ve nötr (siyah, beyaz ve gri) olmak üzere de üç gurupta incelenebilir. Sıcak renkler canlı ve parlak olup insanların yaklaşmasını sağlar. Soğuk renkler ise uzaklaştırma özelliğine sahip olup serinlik oluştururlar ve yanlarında bulunan nesnelerin olduğundan daha uzaktaymış gibi görünmelerini sağlarlar. Kan, güneş ve alevi hatırlatan kırmızı renk hareketli, dinamik ve kuvvetli bir renktir. Uzun süre seyredildiğinde sinirlerde gerginlik yapar. Özellikle hastane bahçelerinde toplu halde kırmızı renk veren çiçeklere yer verilmemelidir. Dinlenme ve gölge
alanlarda soğuk renkler kullanılmalı ki insana serinlik hissi versin. Yeşil renk genel olarak dinlendirici, mavi renk ise insanı düşünceye sevk eder.
Peyzaj planlamalarda kullanılacak bitkilerden çiçekli olanlar üzerinde çiçek varken renk seçiminde bulunulmalıdır Böylece renk bakımından hata yapılmamış olunur. Beyaza boyanmış bir evin önünde beyaz çiçek açan türler değil mor veya pembe çiçek açan zakkum, lale, kızılcık veya zambak seçilmesi kullanılan bitkilerin kaybolmadan istenen etkiyi yapmalarını sağlar. Mor renkli azelyaları kırmızı tuğla bir duvarın önüne dikerseniz karanlık ve solmuş görünürler. Aynı bitkiyi beyaza boyanmış bir zeminin önünde değerlendirerek etki gücünü artırmış olursunuz.
Renk kompozisyonu yaparken,
• Çevrenin yeşil rengi ile uyum içinde olmalı, doğal peyzajın ahengini bozacak büyük renk topluluklarına yer verilmemelidir.
• Renk çeşidi ve dozu iyi tespit edilmeli, dozun az veya fazla olması renk etkinliğini azaltır.
• Renkleri kullanırken ışık ve gölge durumu, objelerin ışığı yansıtma veya absorbe etme özelliklerine dikkat edilmelidir.
• Üç veya daha fazla renk kullanılacaksa bir tanesi daima dominant olmalıdır.
• Objelere derinlik vermek için uzaklaştırıcı renklen (mavi ve tonlarını), yaklaştırmak veya büyütmek için de turuncu veya kırmızı renkler kullanılmalıdır.
• Beyaz ve ara renkleri kullanarak tüm renkleri bir arada kullanmak mümkündür.
• Peyzaj planında boşluk de kesinti yaratacağından siyah ve koyu renklere çok fazla yer verilmemelidir.
10.1.8. Ölçü ve Fonksiyon
İnsan yaşantısı bir mekan içerisinde geçer. Peyzaj planlaması da bir mekan organizasyonudur. Bu mekan yalnız estetik ve güzellikleriyle his duygulara hitap eden bir ortam olmayıp aynı zamanda bir yaşama ve kullanma ortamıdır. Bu nedenle güzellik + fonksiyon peyzaj planlamada öne çıkan ilk iki temel unsurdur. Peyzaj düzenlemeleri güzel olmanın yanında kullanışlı ve istenen amaca hizmet etmelidir. Burada temel ölçü insandır ve planlamada yer alacak objelerin ölçülen insan ölçülerine uygunluk göstermelidir. Peyzajı yapılacak alandaki temel yapılarla çevrelerindeki bahçelerin şekil ve büyüklükleri kullanılacak bitkilerin ölçeklerini belirleyecektir. Geniş ve çok katlı bir evin yanlarına boylu ağaçlar dikilerek evin cüsse ve baskınlığı kontrol altına alınmalıdır. Küçük bir evin yanında ise büyük ağaçlar değil daha çok orta boy yapan türler dikilmelidir. Planlamada yer verilecek olan türlerin son boyutları dikkate alınarak objelere veya diğer bitkilere olan uzaklıkları ayarlanmalıdır. Küçük bahçelerde daha çok ağaçlar yerine yüzey örtücüler kullanılmalıdır.
10.1.9. Birlik veya Kompozisyon
Bir eseri oluşturan parçaların belli bir düzen içerisinde bir araya getirilme sanatıdır. Tertipte yer alacak objelerin birbirini tamamlayacak şekilde organize edilmeleri gerekir. Peyzaj sanatında iyi bir kompozisyon için yeşil yapı elemanları ile mimarı yapı elemanları arasında, iç mekanla dış mekan arasında uyum ve işbirliği sağlanmalıdır. Bitkiler arasında uyum, birbirine benzeyen veya birbiri ile ilişkisi olan materyalleri bir arada kullanarak sağlanır. Bitki kompozisyonu doku, şekil, renk ve büyüme özelliklen bakımından birbirine benzeyen bitkileri bir araya getirerek oluşturulmalıdır. Böyle bir kültür için süs bitkileri, orman ağaç,ağaççık ve çalıları ile bahçe bitkileri konusunda fazla bilgiye sahip olmayı gerekli kılar. Ayrıca, bitki ekolojisi ve sosyolojisi de bilinmelidir.
10.1.10. Yerleşim Planı
Bahçe düzenlemesinin mükemmel olmasının ilk aşaması tasarımın öncelikle kağıt üzerine aktarılması, sonra uygulamaya geçilmesidir. Yerleşim planı, evinizin ve avlunuzun veya planlamanın yapılacağı yeşil alanın ölçekli olarak çizilmiş bir taslak veya diyagramıdır. İyi bir plan için dikkatli bir gözlem ve zaman gerekir. Çünkü planlamaya tabı tutulan alanda gölgede kalan, tam ışık alanlar, kışın soğuk biriktiren kısımlar iyi belirlenmelidir. Işık ve rüzgar durumu dikkate alınarak işaretlemeler yapılmalı ve bu özelliklere uygun bitkiler seçilmelidir. Ortanca gölge ortamı severken Oya ağacı (Begonvil spp.) ise tam güneş alan ortamları sever. Eğer bunları istekleri dışında bir ortama dikerseniz peyzajda istenen sonucu alamazsınız. Konik ladin ve benzeri türler rüzgardan hiç hoşlanmaz. Sürekli rüzgar alan bir yerde planlama yapılacaksa rüzgar kıran çitler oluşturulmalıdır. Düzenleme yapılacak bahçe dağ, göl, deniz, koy, orman veya ırmak gibi manzaraya açık bir yönü olabilir. Bu yön işaretlenmeli ve peyzajda yer verilecek bitki türlerinin ileride manzarayı kapatmaması için gereken tedbir alınmalıdır. Çok geniş alanlarda yapılacak düzenlemelerde ise toprak tipleri, toprak derinlikleri, bataklık, kurak veya sulu alanların doğru olarak saptanması gerekir ki bu bölgelere uygun bitki türleri dikilebilsin.
Peyzajı yapılacak alanın mevcut durumu (evi garaj, havuz, yükseltiler, binalar, çukur alanlar, yollar v.s.) bir grafik kağıdı üzerine ölçekli olarak işlenir ve bu grafik çoğaltılarak mevcut veriler ışığında çok farklı tasarım planları yapılabilir.
10.1.11. Doku
Dokunma ve görme duyusu üzerine doğrudan etki eden bir faktördür. Yaprak ölçüleri, rengi, biçimi, yaprak alt ve üst yüzeylerinin görüntüsü, yaprakların sıklığı, sap uzunlukları, rüzgardaki hareketleri dokuyu oluşturur. Yaprakları küçük olan çiçekli bitkilerin dalları da ince ise dokuları mükemmel demektir. İğne yapraklıların birçoğu yaprağını döken türler gibi hoş bir dokuya sahiptirler. İri yapraklı türler ise kışın yaprağını döktükten sonra farklı bir dokuya bürünürler. Çoban püskülü (Ilex spp.) küçük ve hoş dokulu bitkilerin yanında Göknar, Ladin ve Sedirler çarpıcı doku oluştururlar. Hoş dokulu olanlar dinlendirici, genişlik hissi verici ve rahatlatıcı iken çarpıcı dokulu olanlar tersi bir etki yaratır ve uzaktan bakıldığında yakındaymış gibi gözükürler. Hoş ve çarpıcı dokulu bitkiler planın farklı yerlerine dikilerek geçiş elde edilebilir. Peyzajı yapılan alan büyük gösterilecekse hoş dokulu bitkileri uzağa, çarpıcı dokulu bitkiler yakına dikilmelidir. Büyük bir alan küçük gösterilmek istenirse bunun tam tersi yapılmalıdır. Yaprağını döken türler gurup halinde olmalı ve daima herdemyeşil türlerin arasında veya önünde dikilmelidir.
Peyzaj planlamada çalılar, sarılıcılar, yer örtücüler, mevsimlik, iki yıllık veya çok yıllık çiçekler ile soğanlı çiçeklerin kullanımı farklıdır.
10.2. Sus Bitkilerinin Peyzajda Kullanımı
10.2.1. Çalılar
Çalı formundaki süs bitkileri bir peyzaj planı dahilinde vurgu amacıyla, sınır bitkisi, kap bitkisi, espalier, çit bitkisi, bordur bitkisi ve topiary, olarak kullanılabilmektedir.
Vurgu: Bahçe içinde odak noktası oluşturmak için özellikle renkleri farklı olan çalılar kullanılmalıdır. Sık dal yapan ve yoğun olarak yetişen çalıları insan veya hayvanların girmesini istemediğimiz yerlere dikilerek bu alanlar için set (engel) görevi görürler.
Sınır Bitkisi: Çalı formundaki süs bitkilerinin çiçek veya yapraklarından yararlanılarak avlu, bahçe, peyzaj alanı, havuz çevresi gibi yerlerin sınırlarını belirlemek amacıyla kullanılabilirler. Yuvarlatılmış kenarlar düz hatlara göre daha çekicidir. Sınırda derinlik oluşturmak üzere bodur olanlar ön kısımlarda yüksek boylu olanlar ise arka kısımlarda dikilmelidir.
Kap Bitkisi: Çalı türlerinin bir çoğu saksılar içinde yetişebilir ve teraslarda ya da avlularda çarpıcı görünüm sağlarlar. Bu amaçla, Şimşir, Süpürge çalısı. Kamelya, Turunçgiller, Taflan, Küpe çiçekleri, Gardenya, Çin gülü, Ağaç minesi, zakkum, bodur ladin ve çamlar, Ateş dikeni, Gül, Biberiye, Porsuk, Keçi sakalı, Mazı veya Kartopu gibi çalılar seçilebilir.
Espalier: Bitkilerin düz bir hat boyunca budanarak değişik şekillerde yetiştirilme sanatına verilen addır. Daha çok duvarlar veya açık kafesler üzerinde uygulanabilen bir yöntemdir. Süs elması ve armut gibi meyve ağaçlarının dar alanlarda yetiştirilmesi için uygun bir yöntemdir.
Çit Bitkisi: Sınırların işaretlenmesi, bariyerlerin yapılması ve özelleşmesi istenilen alanların etrafının çevrilmesinde çit bitkileri kullanılır. Şekilli bir çit oluşturmak için düzenli, doğal veya düzensiz bir çit elde etmek için ise doğal çizgilere uygun budama yapılmalıdır. Bodur veya boylu bitkiler seçilerek farklı şekillerde, katlı, yükselen veya alçalan etkiye sahip çitler elde edilebilir.
Bordür Bitkisi: Çalı formundaki süs bitkileri evlerin veya inşaatların önünü kapatmak veya örtmek için kullanılırlar. Çiçekli veya çiçeksiz olan herdemyeşil çalılar bu amaç için son derece uygundur. Genel olarak süreklilik gösteren çalılar evin köşelerine ve bahçe kapısından eve doğru uzanan yolun her iki tarafına veya duvar kenarına dikilerek düzgün bir şekilde budanarak bordürler oluşturulur.
Topiary Bitkisi: Geometrik şekillere uygun ve süslü bir görüntü verecek şekilde budanmış bitkilere Topiary denir. İlk kez Roma Bahçelerinde kullanılmıştır. Zarif yapılı olan çalılar bu iş en için uygundur. Cansız bir objeyi, bir bitkiyi veya bir hayvan figürünü andıracak şekillerde budama yapılabilir. Topiary'de insanoğlu tabiata gereksiz olarak müdahale eder. Türk kültüründe tabiata müdahaleden ziyade onunla uyum içinde yaşamak söz konusudur. Dolayısıyla Topiary uygulaması son yıllara kadar batı medeniyetlerinde yer bulan bir uygulama olmuştur. Ancak son yıllarda çok yüksek paralar ödenerek böyle bitkiler dışarıdan ithal edilmektedir.
10.2.2. Sarılıcı ve Asma Türü Bitkiler
Desteklendiğinde sarılarak yükselen, desteksiz ortamlarda aşağı doğru sarkarak veya yayılarak büyüme gösterebilen bu bitkiler son derece az bir toprak sathında mükemmel görüntüler oluşturabilir. Dar avlularda çıt veya çiçek yığınının arkasında fon oluşturmak amacıyla kullanılabilirler. Asmalar, sarılıcı oldukları için desteklenmeleri gerekir. Yeterince geniş olmayan bahçelerde vurgu amacıyla kullanılan sarılıcılar ve asmalar, telefon veya telgraf direğine, posta kutusuna hatta çitlerin üzerine sardırılarak bu etkiyi ortaya çıkarırlar. Çardak veya pergola şeklinde hazırlanmış konstrüksiyonlara sardırılan asmalar şekil ve dekorasyon açısından mükemmel bir yaprak kuşatıcı oluşturur. Asma türlerinin bir çoğu uygun desteğe alınmadıklarında yüzeysel olarak yayılır, kök salar ve yüzey örtücü olarak görev yaparlar. Yöreye uygun olan türler seçilirse erozyon da engellenmiş olur. Çirkin ve sert görünümlerin yumuşatılması amacıyla da kullanılan sarılıcılar, dar yerlerdeki dekoratif olmayan duvar veya çitler yeşil veya çiçekli asmalarla mükemmel bir görüntü alır. Gözü rahatsız eden çoğu objeler sarılıcılarla örtülebilir. Bahçenin bölümlerini birbirinden ayırmak, gizli alanlar ortaya çıkarmak amacıyla sarılıcı türler kafes kaplayıcı olarak da kullanılmaktadır. İnce bir tahta ya da tel kafes üzerinde yetişen sarılıcılar duvar görünümü verirler.
10.2.3. Yer Örtücüler
Zemin üzerinde sıkı bir şekilde yayılan, kısa boylu ve bodur bitkilere yer örtücüler denir. En yaygın yer örtücü çimdir. Yer örtücülerin gövdeleri zemin boyunca yayılarak kök salarlar. Bazı sarmaşık türleri de yer örtücüler gibi yayılabilir, bazı çalı türleri ise zemine yayılarak sürünen ve mükemmel form oluşturabilir. Teras ya da avluya yerleştirilen yeşil veya çiçekli yer örtücü kümeleri çim alan ile zıtlık oluşturarak iki ortam arasında bağlantı teşkil ederler. Bu bitkiler özellikle daralanlarda vurgu elde etmek amacıyla kullanılmaktadır. Farklı renk, doku ve karakterde olan yer örtücüler bir çalılık kenarında veya bir çiçek sırası boyunca dikildiklerinde kenar veya bordur gibi şerit oluştururlar. Toprak kayma problemi olan meyilli alanlarda yer örtücüler kullanıldığında kısa sürede yayılırlar ve erozyonu kontrol altına alırlar. Böyle yerlerde yer örtücüler hem görüntü hem de fonksiyon açısında önem kazanmaktadır. Çimlerin yetişemediği gölgeli bahçelerde yetişebilen yer örtücüler vardır. Sık ağaçların bulunduğu alanlarda gölge seven yer örtücülerle dekoratif bölgeler oluşturulabilir.
Mevsimlik, İki Yıllık, Çok Yıllık, Soğanlı Çiçekler
Mevsimlik çiçekler sadece bir mevsim yaşar Yaşadıkları süre içinde aylarca çiçekte kalabilirler. Hercai menekşe ve Itırşah gibi mevsimlik çiçekler soğuk dönemlerde çiçek açarak sonbaharda kışı, kış sonunda ise ilkbaharı hoş bir şekilde karşılamak için kullanılırlar. Diğer mevsimlikler genelde yaz başından sonbahara kadar çiçekte kalırlar.
İki yıllık çiçekler birinci yıl yaprak, ikinci yıl çiçek açar. Kaplı olarak satılırlar ve tek yıllık çiçek görevi görebilirler. Tek veya iki yıllık çiçekler her yıl yeniden dikilmelidir.
Çok yıllık çiçekler 10 yıldan fazla yaşar, genelde sonbaharda toprak üstü kısımları ölür ancak canlı olan kök kısımları ertesi yıl havalar ısınınca yeni sürgün ve çiçekleri oluştururlar.
Botanikçiler tarafından soğanlı , soğanımsı, rizomlu veya yumru köklü olarak bilinen tüm çiçekler halk arasında soğanlılar olarak adlandırılmaktadır. Bu çiçekler aktif büyüme periyodu içinde veya sonrasında çiçek açarlar. Çiçeklenme sonrasında yapraklar uçtan itibaren toprağa doğru ölmeye başlar. Kuruma sonrası bitkinin toprak altı organları yılı dinlenmede geçirir. Kışları ılık geçen yerlerde bazı Zambak türleri sürekli olarak yeşil kalır. Soğanlı çiçeklerin ömrü çok kısadır ve lalelerde olduğu gibi çiçek döneminde mükemmel bir görüntü oluştururken soldukları zaman çürüyen yapraklarıyla çirkin görünürler ve kamufle edilmeleri gerekir.
Mevsimlik, iki yıllık, çok yıllık veya soğanlı çiçekler çiçek kümelen veya şeritlerinin oluşturulmasında, çiçek adalarının yapılmasında, kabartma çiçeklerin oluşturulmasında, kaya bahçelerinde veya ağaç altlarında rahatlıkla kullanılabilirler.
Çiçeklerin küme veya şerit halinde dikilmesi harika bir etki yaratır. Kısa boylu çiçeklerin ön kısımda uzun boyluların ise arka kısımlara dikilerek bahçe etrafını çeviren çalıların önüne, garaj, ev, ağaç veya çitlerin etrafına dikilen çiçekler uzunlamasına planlanan peyzajlarda iyi bir form oluşturur. Yüksek duvarlar önüne yapılacak çiçek şeritleri geniş olmalıdır. Ancak şerit genişliği l m'yi aşmamalıdır Farklı zamanda çiçek açan, farklı renk oluşturan çiçeklerle yapılan şeritler daha uygundur. Mevsimlik, tek yıllık ve soğanlılar karıştırılırsa çiçek şendi daha sürekli bir görüntü verir. Çiçek kümeleri duvar veya ağaç dizisine yaslanmayacak şekilde ortada yapılırlar. Kümeler, kaldırım, teras, alçak duvarlar veya ağaç sıralarının yan taraflarına etkili bir görüntü vermek üzere yerleştirilirler. Çiçek adaları şeritle çiçek kümeleri arasında geçiş oluşturur. Çiçek adası oluşturulurken uzun boylular orta kısımlara, kısa boylular ise kenarlara dikilir. Böylece çiçek adası her taraftan rahatlıkla görülebilir. Yuvarlak yapılı asimetrik çiçek adaları tercih edilmektedir.
Son peyzaj planını hazırlanırken dikkate alınması gereken noktalar aşağıda sıralanmıştır.
1. 1. İstenmeyen görüntülerin engellenmesi, trafik gürültüsünün azaltılması, rüzgar veya tozun bahçeye girmemesi veya gizlilik sağlamak amacıyla herdemyeşil olan ağaçlar sık bir şekilde dikilmelidir.
2. 2. Ön giriş kısımlarda açıklık meydana getirmek veya ön kısma bakan oda pencerelerine renkli bir manzara oluşturmak için mevsimlik veya soğanlı çiçeklerden eğri-ada şeklinde çiçeklikler oluşturulmalıdır.
3. 3. Evin gösterişli olması ve keskin köşelerin yumuşatılması için herdemyeşil çiçekli çalılar kullanılmalıdır.
4. 4. Meyilli veya dik olan alanlarda çim bakimi zor olduğu için böyle alanlarda yer örtücüler kullanılarak toprak kayması da önlenir.
5. 5. Ön girişlerde şekil ve renk karışımı oluşturmak, pencerelerin görüş alanını engellemeden evi gizlemek için uzun süre çiçekli kalan ve budamaya elverişli çalılar seçilmelidir.
6. 6. Kaplara dikilmiş olan mevsimlik çiçekler çarpıcı etki oluşturur ve geniş bir avluyu bölmeye yararlar.
7. 7. Çardaklar gölge seven bitkiler için zemin hazırlar, ev ile avlu arasında bağlantı sağlarlar ve pencerelerden giren sıcak güneş ışınlarına engel olur, çiçekli asmalara destek oluştururlar.
8. 8. Yaprağını döken çiçekli geniş ağaçlar teras ve evi gölgelerken ev dışı bir alan oluştururlar.
9. 9. Komşu evin görüntüsünü kapatacak yeşil perde oluşturmak için herdemyeşil olan dar ve uzun boylu çalılar kullanılabilir.
10. 10. Avlu ve çim alanı ayırmak için bodur kenar bitkileri kullanılmalıdır.
11. 11. Çarpıcı bir görüntü, bodur çalı ve çiçeklerle çevrilebilir.
12. 12. Mevsimlikler, çok yıllıklar, soğanlılar, çiçekli çalılar ve küçük ağaçlar çim alanları veya avluyu kullananlar için hoş bir atmosfer sağlayarak mevsimlere göre değişen çekici renkler sunarlar.
13. 13. Park yeri herdemyeşil çit bitkilerle ve küçük ağaçlarla çevrelenerek yeri belli edilebilir.
14. 14. Çiçekli küçük ağaçlar gölge sağlarlar ve kapı girişlerine hoş ve güzel bir hava verirler.
15. 15. Yol kenarına dikilecek uygun ağaçlarla bahçe güzelliği sokağa taşınabilir.
16. 16. Çiçekli bitkilerle kaplı kabartma çiçeklikler zayıf toprak ve bozuk drenaj problemlerini hallederek avlu kısmına ayrı bir güzellik katarlar.
17. 17. Kelebek çalıları veya meyveli çalıların bir çoğu kelebek başta olmak üzere birçok kuş türünü bahçenize çekmeye yarar.
18. 18. Hoş kokulu bitkiler uygun ve dağınık olarak yerleştirilerek peyzaja çok farklı bir boyut kazandırılabilir.
19. 19. Bahçede inşa edilecek minik bir havuz bahçenizin daha sevimli olmasını sağlar. Bu havuz süs balıklan gibi su bitkilerine de ev sahipliği yapabilir.
10.3. Pratik Bitki Kullanım Listeleri
10.3.1. Çiçekli ve Sarılıcı Asmalar
İlkbaharda çiçek açanlar
Kivi
Gelin duvağı
Orman asması
Sarı yasemin
Çarkıfelek
Gül
Yıldız yasemin
Mor salkım
Sonbaharda çiçek açanlar
Mercan asması
Orman asması
Çarkıfelek
Çoban değneği
Gül
Yazın çiçek açanlar
Mercan asması
Gelinduvağı
Acem borusu
Melez orman asması
Orman asması
Orman asması
Sarmaşık ortanca
Yasemin
Hanımeli
Çarkıfelek
Çoban değneği
Gül
Yıldız yasemin
Kışın çiçek açanlar
Sarı yasemin
Çin Yasemini
10.3.2. Çiçekli Ağaçlar
İlkbaharda çiçek açanlar
Bailey akasyası
At kestanesi
Taş armudu
Kocayemiş
Mor orkide ağacı
Fırça çalısı
Turunçgiller
Erguvan
Florida kızılcığı
Duman ağacı
Geyik dikeni
Mercan ağacı
Çiçek dişbudağı
Jakaranda
Manolya
Çiçek elması
Erik
Süs armudu
Yalancı akasya
Kuş üvezi
Sonbaharda çiçek açanlar
Fırça çalısı
Floş ağacı
Doğuş mercan ağacı
Franklin ağacı
Büyük çiçek manolya
Zakkum
Yazın çiçek açanlar
Gülibrişim
Katalpa
Püsküllü ağaç
Kuza kızılcığı
Mercan ağacı
Okaliptüs
Franklin ağacı
Fener ağaçlan
Jakaranda
Oya ağacı
Ligustrum
Büyük çiçekli manolya
Zakkum
Japon pagoda ağacı
Teşbih çalısı
Kışın çiçek açanlar
Yalancı mimoza
Saz akasyası
Kocayemiş
Floş ağacı
Mercan ağacı
10.3.3. Yer Örtücüler
İlkbaharda çiçek açanlar
Buz çiçekleri
Mayasıl otu
Müge
Hazine çiçekleri
Dam koruğu
Cezayir menekşesi
Yazın çiçek açanlar
Buz çiçekleri
Mayasıl otu
İrlanda yosunu
Romen san papatyası
Müge
Hazine çiçekleri
Cezayir menekşesi
Hoşta
Boncuk çimi
Kekik
10.3.4. Çiçekleri Güzel Kokan Bitkiler
Yer örtücüler
Hoşta
Müge
Japon sütleğeni
Çalılar
Büyük çiçekli abelya
Kelebek çalısı
Doğuş eriği
Kış tatlısı
Turunçgiller
Sarı salkım
Gümüşi iğde
Gardenya
Acı fındık
Lavantav
Osmantus
Fibahri
Pittosporum
Ormangülü
Gül
İspanyol katırtırnağı
Adi leylak
Yıldız yasemin
Kartopu
Ağaçlar
Yalancı mimoza
Püsküllü ağaç
Kuş iğdesi
Turunçgiller
Büyük çiçekli manolya
Saray lalesi
Çiçek elması
Yalancı akasyalar
Prunus türleri
Japon pagoda ağacı
Tespih çalısı
Ihlamur
Asmalar
Kivi
Herdemyeşil akasya
Karolayna san yasemin
Yasemin
Dev hanımeli
Tatar hanımeli
Melez çarkıfelek
Tırmanıcı güller
Yıldız yasemin
Orman asması
10.3.5. Sonbaharda Dekoratif Renklenenle
Çalılar
Abelya
Çin diken üzümü
Japon diken üzümü
Kızılcık
Dağ muşmulası
Duman ağacı
Taflan
Meşe yapraklı ortanca
Mahonya
Cennet bambusu
Söğüt
Keçisakalı
Kartopu
Ağaçlar
At kestanesi
Akçaağaç
Taşarmudu
Huş
Erguvan
Kızılcık
Kayın
Dişbudak
Gladiçya
Kahve
Oya ağacı
Sığla
Lale
Kavak
Meşe
Prunuslar
Tespih çalısı
Bataklık servisi
Asmalar
Yaban yasemini
Amerikan sarmaşığı
Üzüm asması
10.3.6. Gölgede Yetişen Türler
Yer örtücü
Mayasıl otu
İrlanda yosunu
Romen san papatya
Müge
Yaban çilekleri
Hoşta
Boncuk çimi
Japon sütleğeni
Cezayir menekşesi
Çalılar
Şimşir
Kamelya
Doğuş eriği
Yalancı servi
Taflan
Gardenya
Ortanca
Çoban püskülü
Kurtbağrı
Mahonya
Gerçek mersin
Orman gülü
Porsuk
Kartopu
Ağaçlar (Yaprağını Döken)
Japon akçaağaç
Taşarmudu
Doğu erguvanı
Püsküllü ağaç
Kızılcık
Tespih çalısı
Ağaçlar (Herdemyeşil)
Kocayemiş
İncir türleri
Çoban püskülü
Palmiyeler
Akdeniz defnesi
Taş porsuğu
Adi porsuk
Sarılıcı asmalar
Kivi
Yaban yasemini
Orman asması
Sarılıcı taflan
Fatshedera
Orman sarmaşıkları
Ortanca
Yasemin
Hanımeli
Amerikan sarmaşığı
Çoban değneği
Yıldız yasemin
10.3.7. Çit Bitkileri
Bodur (l m)
Diken üzümü
Şimşir
Doğuşeriği
Yalancı servi
Dağ muşmulası
Çoban püskülü
Ardıç
Pittosporum
Ateş dikeni
Biberiye
Lavantin
Keçisakalı
Porsuk
Batı mazısı
Kartopu
Bodur (1-2 m)
Diken üzümü
Kamelya
Süs ayvası
Turunçgiller
Dağ muşmulası
Gümüşi iğde
Taflan
Çoban püskülü
Ardıç
Ligustrum
Tatar hanımelisi
Alev ağacı
Mugo çamı
Porsuk
Ateş dikeni
Gül
Kartopu
Doğu (batı) mazısı
Boylu (2-4 m veya >)
Büyük çiçekli abelya
Mavi göknar
Ova akçaağacı
Akçaağaç
Diken üzümü
Fırça çalısı
Bezelye çalısı
Keçi boynuzu
Kafur ağacı
Yalancı servi
Turunçgiller
Dağ muşmuşası
Taflan
Karayemiş
Porsuk
Mazı
Kartopu
Sedir
Gümüşiiğde
Okaliptüs
Ardıç
Deme
Zakkum
Çam
10.3.8. Espalier Bitkileri
Çalılar
Fırça çalısı
Kamelya
Gümüşüiğde
Taflan
Gardenya
Çin gülü
Çoban püskülü
Ardıç
Alev ağacı
Ateş dikeni
Porsuk
Kartopu
Ağaçlar
Fırça çalısı
Turunçgiller
Kaymak çalısı
Manolya
Çiçek elması
Taş porsuğu
Prunus türleri
Asmalar
Kivi
Fatshedera
Orman sarmaşığı
Gül
Üzüm asması
| Comments () >> |
 |
| Write comment |
You must be logged in to post a comment. Please register if you do not have an account yet. |
 |
Peyzaj Ekolojisi 
