Bodur Meyve Yetiştiriciliği
*Bodur Meyve Yetiştiriciliği:*
Meyve yetiştiriciliğinde birim alandan elde edilecek verimin artırılması,
ağaçları küçülterek birim alana daha fazla sayıda ağaç dikilmesi yoluyla
sağlanır. Ağaçları küçültmede en etkili vasıta da bodurlaştırıcı anaç
kullanmaktır. Bodurlaştırıcı anaçlar sadece birim alandan elde edilecek
verimi artırmakla kalmazlar. Aynı zamanda verime yatma yaşını öne alırlar
(Şekil 1), kaliteyi artırırlar, bütün kültürel (Budama, ilaçlama, hasat
gibi) uygulamaları kolaylaştırırlar, maliyeti düşürürler ve kısaca meye
yetiştiriciliğini modernleştirirler.
MODERN MEYVECİLİĞİN GEREKLERİ
1. Her Yıl ve Düzenli Ürün
Meyve ağaçları tam verim çağına gelinceye kadar her yıl gittikçe artan bir
şekilde ürün verir ve bu yaştan sonra da ekonomik ömrü süresince düzenli
olarak ürün vermeye devam eder. Ancak az da olsa bazı çeşitler bir yıl meyve
verir, ertesi yıl az meyve verir veya hiç meyve vermez. Bu duruma
periyodizite diyoruz. Bu özelliği gösteren çeşitlerden sakınmak gerekir.
Bodur anaçlar üzerine aşılanan çeşitler erken verime yatarak, her yıl
düzenli ürün verirler.
2. Yatırımın İlk Yıllarda Geriye Dönüşü
Erken yaşlarda verime yatma ve birim alana daha çok ağacın kullanılması,
bodurlaştırıcı anaçların özelliğidir. Çok bodur bir anaç olan M 9 üzerine
aşılı elmalar, dikimin hemen ertesi yıl çiçek açar ve meyve verirler. Yarı
bodur bir anaç olan MM 106 üzerine aşılı kuvvetli gelişen çeşitler üçüncü
yılda, zayıf gelişen çeşitler ikinci yılda meyve verirler. Halbuki
geleneksel olarak kullanılan çöğür (Yabani) üzerine aşılı olan çeşitler,
dikimi izleyen beşinci veya altıncı yılda verime geçerler.
Şunu önemle belirtmek gerekir ki; M9 anacına aşılı çeşitler tam ve ekonomik
verime 3. ve 4. yaşında geldiği halde; çok kuvvetli gelişen anaçlar üzerine
aşılı aynı çeşitler 12-15. yılda gelirler. Bu nedenle, yatırımın erken
yıllarda geriye dönüşünün sağlanması bodur anaç kullanmakla mümkün olur
(Şekil 2).
Armut çeşitleri için kullanılan ve bodurlaştırıcı bir anaç olan ayva kökenli
EM Quince A üzerine aşılı çeşitleri, dikimin üçüncü-dördüncü yılında verime
yatarak erken yaşlarda karlılık getirir. Şeftali, erik, kiraz ve kaysılarda
kullanılan bodurlaştırıcı anaçlar, elma ve armuttaki kadar olmasa da,
geleneksel çöğür anaçlarına göre, çok daha erken verime yatarak, karlılık
sağlarlar. Özellikle, son yıllarda değişik ülkelerde kullanılmaya başlanan
ve yarı-bodur, bodur olarak bilinen kiraz anaçlarından Gisel A 5 ve Gisel A
6'nın da erken verime yattığı ve birim alana daha fazla ağaç (70- 80
ağaç/dekar) dikimine müsaade ettiği bildirilmektedir.
Her ne kadar bodurlaştırıcı anaçlarla dekara daha çok sayıda ağaç
kullanılması nedeniyle, başlangıç masrafı biraz fazla ise de, dikimi izleyen
hemen ertesi yıl verimin alınmaya başlamasıyla, yapılan bu masrafın, diğer
kuvvetli gelişen anaçlara göre çok daha kısa zamanda geriye dönüşünü
sağlamak mümkün olmaktadır.
3. Üretim Maliyetinde Azalma ve İşgücünde Azalma
Bodur ağaçların ilaçlanmaları, tartışmasız olarak, kuvvetli gelişenlere göre
daha kolay ve ekonomiktir. Çünkü büyük ağaçların ilaçlanmaları daha çok
dikkat, daha uzun zaman ve daha güçlü makinaların kullanımını gerektirirler.
Bodur ağaçlarda kimyasal yolla ve elle seyreltme ile budama da, aynı
ilaçlamada görüldüğü gibi kolay ve daha ekonomik olmaktadır. Her türlü
kültürel uygulamadaki gerekli işgücü miktarı önemli ölçüde azalmaktadır.
Örneğin budama için dekara gerekli işgücü M 9'da 2 saat, kuvvetli gelişen
anaçlarında ise 8 saate çıkmaktadır.
Bodur ağaçlarda tartışılmayan diğer bir üstünlük de, meyve hasadının daha
kolay ve ucuz olması ile hasat esnasında ağaçlarda mekanik zararlanma
ihtimalinin az olması ve merdiven kullanmaya gerek kalmamasıdır (Şekil 3).
Bodur ağaçlardaki meyveleri çocuklar ve bayanlar yerden, merdiven
kullanmaksızın kolayca ve çok kısa zamanda toplayabilirler.
Yalova-Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünde
sonuçlandırılan bir çalışmada, kuvvetli anaç üzerindeki 1 kg elmanın
maliyetinin, bodur anaç üzerindekinin en az 2, 2.5 katı olduğu tespit
edilmiştir.
4. Değişen Şartlar ve Pazar İsteklerine Kolay Uyabilme
Yaşlı ve büyük ağaçların bahçede tutulması karlı olmayıp, bunların
sökülmeleri de çok zor ve pahalıdır. Yetiştiricilerdeki genel kanaat,
kuvvetli gelişen ağaçların 6-10 yaşında verime yattıkları ve 15-20 yıl tam
verimde kalarak, 25-30 yılda ekonomik ömürlerini tamamladıkları şeklindedir.
Yani böyle ağaçlar ekonomik ömürlerini 25-30 yılda tamamladıklarından,
bunların yerine yeni ağaçların dikilmesi 25-30 yıl alır.
Bodur ağaçlar ise, dikimden sonra hemen verime yatıp, ilk yıllarda kara
geçtiklerinden ve küçük ağaçlar yaptıklarından sökülmeleri kolay olup,
yeniden dikilenler daha kısa zamanda verime yatarlar. İşte bodur ağaçların
bu özelliği nedeniyle, pazar istekleri azalarak cazibesini kaybeden bir
çeşit, daha cazip olan bir çeşitle kısa sürede değiştirilebilir.
5. Yüksek Meyve Verimi ve Meyve Kalitesi
Bodur ağaçlarla kurulu meyve bahçelerinde ilk birkaç yıl içerisindeki
verimin, kuvvetli ağaçlardan kurulu bahçelere göre çok fazla olduğu tartışma
kabul etmez.
Bu konuda elmalar üzerinde Yalova'da yapılan çalışmalar sonucunda, tam
bodur M 9 anacı üzerine aşılı Starking Delicious ve Golden Delicious
çeşitleri dekara 143 ağaç dikilmiş ve 8 yıllık toplam dekara verim olarak
Starking Delicious'dan 30.556 Kg, Golden Delicious'dan 20.040 kg, buna
mukabil aynı yaşta tohum anacı(çöğür) üzerine aşılı aynı çeşitlerden
sırasıyla 6.472 ve 7.784 kg verim alınmıştır. Bir başka ifade ile bodur
ağaçlarla kurulmuş bir elma bahçesinden, kuvvetli gelişen ağaçlardan
kurulmuş geleneksel elma bahçelerine göre, ilk 8 yılda Starking Delicious
için yaklaşık 5 kat ve Golden Delicious için 2.5 kat verim almak mümkün
olmuştur.
Çok bodur ağaçlarla kurulmuş aynı bahçede ilaçlama, budama, meyve
seyreltmesi, sulama ve hasat gibi kültürel uygulamalar da daha kolay, ucuz
ve etkili olduğundan, 1 kg elmanın maliyeti de düşük olmuştur. Sonuç olarak,
ilk 8 yıllık verilere göre, sık dikilmiş bodur elma bahçeleri, seyrek
aralıklarla dikilen geleneksel bahçelere göre Starking Delicious için
11.5kat, Golden Delicious için
3.5 kat daha ekonomik olmaktadır. Golden Delicious elma çeşidinde
periyodisite eğiliminin mevcut olması nedeniyle, Starking Delicious'a göre
daha az karlı olmuştur.
Bodur anaçlar üzerine aşılı ağaçlar, alçak boylu ve açık gelişen ağaçlar
olduklarından, gölgelenme ortadan kalktığı için, iyi bir güneşlenme ve
havalanma ile yeknesak ve çok iyi renkli meyveler meydana getirirler.
Böylece pazarlanabilir I. sınıf meyve oranı da %85-95 arasındadır. Oysa
geleneksel, kuvvetli gelişen ağaçlarda bu oran %50-60 arasındadır.
BODUR MEYVE YETİŞTİRİCİLİĞİNİN PRATİK ESASLARI
Bodur ağaçları standartlarından ayıran özellik, sadece daha küçük olmaları
değildir. Ağacın şekli ve yayılması, meyveye yatma yaşı, çiçeklenme ve hasat
zamanı, sürgün çapı, ağacın ömrü, meyve verme tabiatı, yaprak/meyve oranı ve
bitkinin besin maddeleri isteği yönünden bodur ağaçlar standartlarından
farklıdırlar.
Ağaçlardan bol meyve almak, bizzat bodurlaştırma yöntemidir. Genç ağaçlarda
gelişmenin fazla oluşu meyvesiz oluşlarındandır. Verim çağına geldikçe verim
arttığı için, yani depo maddelerinin bir kısmı meyveye gittiğinden,
gelişmeleri azalır. Bu bakımdan erken yaşta meyve veren ağaç, geç yaşta
meyve verene göre daha bodur olur. Örneğin, türlerden şeftali ve elmalardan
M 9 anacında olduğu gibi.
Bir yaşlı fidanın dikim esnasında 70-80 cm'den tepesi vurularak uygulanan
alçaktan taçlandırma yöntemi de, erken meyveye yatma ve bodurlaştırma etkisi
yapar.
Genç ağaçlarda budamanın hafif şiddette yapılması da erken çiçek ve meyve
oluşumuna neden olarak, bodurluk sağlar. Kuvvetli gelişme gösteren bir
sürgünde yapılacak uç alma, yan gözleri teşvik ederek, daha yaygın ve bodur
gelişmeye neden olur.
Kök budaması yoluyla da bodurluk elde edilebilir. Kökler su ve suda erimiş
besin maddelerinin ağacın üst kısımlarına taşınması sağladığından; bunların
gelişmelerinin sınırlı tutulmaları, vegetatif gelişmeyi azaltmak suretiyle
meyve gözü teşekkülü teşvik edilmiş olur. Sürüm esnasında pullukla veya
doğrudan yapılan kesim yoluyla köklerde meydana getirilen zararlanma ile bu
sağlanır. Bunun adı kök budaması olup, en iyi yapılma zamanı da sonbaharda
ağaçların pişkinleştiği dönemdir.
Bilezik alma, boğma ve çentik açma gibi uygulamalar da meyve gözü oluşumunu
teşvik ederek, bodurluk sağlar. Meyve türlerindeki çiçek gözleri bir yıl
önceki geç ilkbahar veya erken yaz döneminde oluşmaya başladığından, bu
işlemlerin en iyi zamanı da bu dönemdir.
Ağaç dallarını aşağıya eğerek bağlama veya dik gelişme yerine geniş açılı
dallar elde etmek de meyve gözü oluşumunu teşvik ederek bodurluk sağlar.
Fakat, bu uygulamayı spur tipi (yarı bodur) çeşitlerde yapmamak gerekir.
Yukarıda sayılan bodurlaştırma amacıyla uygulanan yöntemlerden en etkili ve
sağlıklı olanı şüphesiz ki; genetik bodur anaç kullanmaktır. Genetik bodur
anaçların kullanılması ile modern meyvecilik gereklerinin hemen hemen
hepsinin yerine getirilmesi mümkün olmaktadır.
MEYVECİLİKTE BODURLAŞTIRICI ANAÇLAR
Bodur bitkiler yüzyıllardan beri bilinmektedir. Ancak, daha çok süs bitkisi
olarak ilgi çeken bodur bitkilerden meyvecilik açısından ilk kayıtlar M.S.
1700'lerde bodur kayısılar hakkında elde edilmiştir.
Avrupa kıtasında, ılıman iklim meyve türlerinde bodurluk daha büyük önem
kazanmış ve bodur anaç kullanılarak meyve yetiştiriciliği yapılmıştır. Bodur
anaç kullanılması her ne kadar oldukça eski tarihlere dayanıyorsa da, modern
meyvecilik açısından ilk bodur anaçlar 19. Yüzyılın başlarında kullanılmaya
ve 1960'lı yıllarda da ticari olarak kullanılmaya başlamıştır.
Bodurlaştırıcı olan ve klonal olarak üretilebilen anaçlar konusunda
üzerinde en çok çalışılan meyve türü elma olup, bunu armut takip etmektedir.
Ancak, son yıllarda erik ve kirazda da giderek yaygınlaşan bodur anaç
kullanımı hızla artmaktadır.
Ülkemizde de 1980'li yıllardan beri özellikle elma ve armut
yetiştiriciliğinde kullanılan bodur anaçlara esas ilgi 1990'lı yıllarda
artmış ve bu ilgi ve talep gittikçe artmaktadır.
Meyvecilikte En Çok Kullanılan Bodur,
Yarı-Bodur Anaçlar
1. Elma anaçları
Bugüne kadar yapılan çalışmalarda elde edilen elma klon anaçları "çok
bodur"dan "çok kuvvetli"ye kadar değişen bir seri oluştururlar ve aşağıdaki
gibi sınıflandırırlar.
Çok bodur (M 9, M 27)
Bodur (M 26)
Yarı bodur (M 7, Mm 106)
Kuvvetli (M 2, MM 111)
Çok kuvvetli (M 25, geleneksel tohum anaçları)
Ancak, burada en çok kullanılanlar özetlenecektir.
M 9: Çok bodur ve bodur sınıfa giren elma klon anaçlarından dünyada en çok
kullanılanı M 9 anacıdır. Sürgünleri kalınca olup, düzgün gövde yaparlar.
Yaprakları geniş ve uzunca şekillidir. Kaliteli kök yaparlar ancak, kökleri
biraz gevrek olup kolayca kırılır. Çok bodur ağaçlar meydana getirirler.
Verimli topraklarda daha iyi gelişirler, dikimden itibaren desteğe ihtiyaç
gösterirler. Dikimin hemen ertesi yılı meyve vermeye başlar ve en iyi
koşullarda bile boyu hiçbir zaman 2.50-2.70 m'yi geçmez. Ağaçlara "ince iğ
şekli" terbiye sistemi budaması tavsiye edilir.
M 9 boğaz çürüklüğüne dayanıklı fakat, ateş yanıklığı ve pamuklu bite
hassastır. Fidanlıklarda "değiştirilmiş hendek daldırması" ile
çoğaltılırlar. Bu anaç, özellikle sulamanın sorun olmayacağı bölgelere
tavsiye edilmektedir. Verilecek dikim aralıkları da toprak verimliliğine
göre 1.5 m x 3.5 m veya 2.0 m x 3.5 m olmalıdır. M 9 üzerine kesinlikle
Starkrimson Delicious ve Starkspur Golden Delicious gibi spur tipi (yarı
bodur) gelişen çeşitler aşılanmamalıdır.
MM 106: Yarı bodur bir anaç olup, pamuklu bite dayanıklı, ancak kök boğazı
çürüklüğüne hassastır. Dikilecek toprakların çok iyi drene edilmesi
gerekmektedir. Çok iyi kök sistemi oluşturur ve ağaçları kazıkla
desteklemeye gerek göstermezler. Yarı bodur gelişen ağaçlar oluşturur,
dikimi izleyen 2-3'üncü yıllarda önemli ölçüde meyveye yatar.
Hem yarı bodur (spur tipi) ve hem de kuvvetli gelişen çeşitler için uygun
bir anaçtır. Üzerine yarı bodur gelişen çeşitler aşılandığında, ağaçlar
hemen hemen M 9 üzerine aşılı kuvvetli gelişen çeşitler gibi küçük kalır. Bu
bakımdan, verilecek dikim aralıkları, üzerine aşılanan çeşide göre değişir.
Kuvvetli gelişen çeşitler aşılandığında, toprağın kuvvetine göre 5 m x 3 m
veya 5 m x 2.5 m; yarı bodur gelişen çeşitler aşılandığında, 4.0 m x 2.5 m
veya 4 m x 2.0 m dikim aralıkları verilmesi uygundur. Üzerine kuvvetli
gelişen çeşitler aşılandığında değişik doruk dallı, yarı bodur çeşitler
aşılanınca çam şekli (bir lider ve çok sayıda yan dallı) terbiye sistemi
tavsiye edilir.
MM 111: Kuvvetli ve dik gelişir. Köklenmesi çok iyi ve kalitelidir. MM 111
üzerine aşılı çeşitler yarı kuvvetli ağaçlar meydana getirirler ve kuvvetli
büyüyen tohum anaçlarının %75-80'i kadar gelişirler. Dikim aralıkları,
kuvvetli gelişen çeşitler için 6 m x 3.5 m, spur çeşitler için 5 m x 3 m
olarak tavsiye edilmektedir.
MM 111 üzerine aşılı çeşitler değişik toprak şartlarına iyi adapte olan,
sağlıklı, toprağa iyi tutunan ve kazıkla destek gerektirmeyen ağaçlar
meydana getirirler.
2. Armut anaçları
Armudun kendi türü içerisinde bodur anacı geliştirilmişse de (OH x F51, OH x
F 69 gibi), genel olarak ayva kökenli klon anaçları bodurlaştırıcı anaç
olarak kullanılmaktadır.
M Quince A: Üzerine aşılı armut çeşitlerini bodurlaştırıcı etkiye sahiptir.
Yabani armut anacı üzerine aşılanmış aynı çeşitlerin %30-60'ı kadar büyür ve
ortalama bir yıl daha önce verime yatar.
Araziyi ekonomik olarak kullanmak için, sık dikilmeleri tavsiye edilir. Her
ağaca bir herek verildiği zaman, 4.5 m x 3 m, tele alındığında 3 m x 2.5 m
aralıklarla dikilirler. Ancak bazı armut çeşitleri ile aşı uyuşmazlığı
gösterdiği için, ara anaç kullanılmasını gerektirmektedir.
M Quince C: Armut çeşitleri için kullanılan ve çok bodur olan klonal ayva
anacıdır. Quince A'nın % 50'si kadar gelişir. Birim alanda oldukça yüksek
verim ve erkencilik sağlar.
Ayrıca M Quince B, BA 29, Sydo, Adams gibi diğer ayva klon anaçları var ise
de, bunlardan BA 29 dışındakiler kullanılmamaktadır.
3. Kiraz – Vişne anaçları
Dünyada son yıllara kadar kullanılan Yabani Kuş Kirazı ve İdris tohum
anaçları, yerlerini yavaş yavaş bodur, yarı-bodur gelişen klon anaçlarına
bırakmaktadır. Özellikle batı Avrupa ülkelerinde bu bodur klon anaçları
hızla yaygınlaşmaktadır. Aşağıda kısa özellikleri açıklanan ve bodur
oldukları bildirilen Kiraz-Vişne klon anaçlarından en yaygın olarak
kullanılanları ülkemize de getirtilerek Yalova- Atatürk Bahçe Kültürleri
Merkez Araştırma Enstitüsü koordinatörlüğünde 6 ayrı ekolojik bölgede
denemeleri kurulmuş olup, şu ana kadar yapılan gözlem ve saptamalara göre
Gisel A 5 en ümitvar olarak görülmektedir.
Mahalep SL 64: Mahalep'ten seleksiyon yoluyla elde edilmiş olup, hem yeşil
ve hem de odun çelikleriyle kolaylıkla çoğaltılabilir. Bütün kiraz
çeşitleriyle iyi aşı uyuşması gösterir. Erken meyveye yatar. Orta büyüklükte
ağaçlar yapar. Özellikle kumlu, çakıllı pHsı yüksek topraklara tavsiye
edilir.
Gisel A5: Almanya'da Giessen Üniversitesi tarafından geliştirilen Gisel A
serisinden bir klon anacı olup, Prunus cerasus x Prunus canescens melezidir.
Yabani tohum anaçlarına göre % 50-60 oranında bodurluk sağlar. Erken meyveye
yatar (Şekil 4). Özellikle ağır, killi topraklarda iyi sonuç verir. Doku
kültürleri yoluyla çoğaltılmaktadır.
Gisel A 6 aynı seriden elde edilmiş olup, geççi ve kendine verimli olan
çeşitler için daha çok önerilmektedir.
Ma x Ma 14: Mahalep'ten seleksiyon yoluyla elde edilmiş, yarı bodur bir anaç
olup, Fransa'da daha çok kullanılmaktadır. Kireçten kaynaklanan kloroza
dayanıklı olduğu bildirilmektedir. Erken meyveye yatar. Bakteriyel kansere
de tolerant olduğu bilinmektedir. Doku kültürleri yoluyla çoğaltılmaktadır.
Weiroot 158: Almanya'da vişnelerden seleksiyon yolu ile elde edilmiş bodur
bir klon anacıdır. Bazı kiraz çeşitleriyle aşı uyuşmazlığı göstermektedir.
Yeşil çelikle kolaylıkla çoğaltılabilmektedir. Erken meyveye yatar.
Tabel (Edabriz): İranda vişnelerden seleksiyon yoluyla elde edilmiş ve
Fransa'da geliştirilmiştir. Yeşil çelikle çoğaltılabilir. Ancak, daha çok
doku kültürleri yoluyla çoğaltılmaktadır. Bütün kiraz çeşitleriyle iyi aşı
uyuşması göstermektedir. Yarı bodur bir anaçtır. Killi-tınlı toprakları
tercih eder. Kurak ve PH'sı yüksek topraklarda iyi sonuç vermez.
Mazzard F 12/1: Kuş kirazından seleksiyon yolu ile elde edilmiş, kuvvetli
gelişen bir klon anacıdır. Bütün kiraz-vişne çeşitleri ile çok iyi aşı
uyuşması gösterir. Bakteriyel kansere dayanıklıdır. Yeşil çelikle
çoğaltılabilmektedir.
4. Erik anaçları
Günümüzde erik çeşitlerine anaç olarak erik, şeftali, kayısı ve badem
türleri kullanılmaktadır. Bunlardan ülkemizde en çok kullanılanı yabani erik
tohumlarıdır. Başlıca bodurlaştırıcı bazı erik anaçları ve kısa özellikleri
aşağıda açıklanmıştır.
Myrobalan anaçları: Farklı erik türleri için kullanılan anaçlardır. En
önemli özellikleri olumsuz toprak şartlarına iyi uyum göstermeleri ve taban
suyu yüksekliğine dayanıklı olmalarıdır. Ülkemizde can erikleri olarak
tanınan bu eriklerin en önemli klonları; Myrobalan B, Myrobalan GF 31 ve
Myrobalan 29 C'dir. Orta büyüklükte ağaçlar yapar.
Marianna anaçları: Melez olan ve ota büyüklükte ağaçlar yapan bu anaçlar,
çelikle çoğaltılmakta ve ağır ve çok rutubetli topraklar için
önerilmektedir. Marianna 2624, Marianna Gf 8-1 ve Marianna 4001 en yaygın
kullanılan anaçlardır. Hem Avrupa ve hem de Japon grubu erik çeşitleriyle
iyi uyuşma göstermektedir.
Pixy: İngiltere'de seleksiyon yolu ile elde edilmiş yarı-bodur bir klon
anacıdır. Çelikle çoğaltılmaktadır. Erken meyveye yatar ve iri meyve
oluşumunu sağlamaktadır. Ancak, verim yönünden çok iyi sonuç vermemektedir.
Bu anaçların dışında Commun Mussel, St. Julien A, St. Julien 655/2, Brompton
ve Damas son yıllarda ümitvar görülen anaçlardır.
5. Şeftali anaçları
Şeftalilerde de klon anaçlarının kullanımı son yıllarda giderek artmaktadır.
GF 677, GF 657 gibi şeftali x badem melezi klon anaçları olup, özellikle
kireçli topraklarda önerilmektedir. Kuvvetli gelişen bu anaçlar, şeftali
dışında erik ve badem anacı olarak da kullanılmaktadır.
Citation: Şeftali x erik melezi olan bu anaç orta kuvvette gelişir, ağır
topraklara iyi uyum göstermektedir. Erken meyveye yatar.
6. Kayısı anaçları
Kayısı çeşitleri için en iyi anaç yabani kayısı (zerdali) tohumlarıdır.
Ancak, Prunus besseyi üzerine aşılı kayısı çeşitlerinin yarı-bodur, sarkık
ve sağlıklı gelişen ağaçlar meydana getirdikleri bilinmektedir.
Meyvecilikte Kullanılan Klon Anaçlarını Çoğaltılması
Sert çekirdekli meyveler için kullanılan klon anaçları genellikle çelikle ve
bazıları da doku kültürleri yolu ile çoğaltılmaktadır. Oysa yumuşak
çekirdekli meyvelerin klon anaçları ise başarılı bir şekilde arazide
"değiştirilmiş tepe daldırması" yöntemiyle çoğaltılmaktadır (Şekil 5):
- 80-100 cm boyundaki bir yaşlı köklü damızlık bitkileri, ekolojik bölgelere
göre, Aralık-Mart aylarında sıra arası 1.5 m ve sıra üzeri 25 cm
aralıklarla, toprakla 450'lik açı yapacak şekilde dikilir. Dikim esnasında
20 cm'lik tepe kısımları kesilir (Şekil 5 A).
- Haziran sonu ve Temmuz ayı başlarında bitkiler tamamen toprağa yatırılır
(Şekil 5 B).
- Ertesi yıl Şubat-Mart aylarında budama zamanı toprak üstündeki sürgünlerin
tamamı kesilir (Şekil 5 C).
- Mayıs ayı sonlarına doğru 15 – 20 cm uzunluğa erişince sürgünlerin dibine
topraktan 2 cm yüksekliğe kadar PH'sı 4.5-5 olan torf ve 2 cm kumlu toprak
serilir. Bundan sonra haftada bir ve her defasında 5 cm kumlu toprak
serilerek 10-15 cm yükseklikteki köklenme ortamı görevi yapacak kümbet
oluşturulur (Şekil 5 D).
- Ekolojik bölgelere göre Aralık – Mart aylarında, ana damızlık bitkilerden
köklenmiş sürgünlerin kesimi başlar. Bunun için, kümbet toprağı önce elle
açılarak köklenmiş sürgünler budama makası yardımıyla ana bitkiden ayrılır
(Şekil 5 F).
- Haziran ayında itibaren aynı yol izlenerek, aynı yerde ve aynı anaçlardan
12 – 15 yıl süreyle üretim gerçekleştirilebilir.
BODURLAŞTIRICI ANAÇLAR ÜZERİNE AŞILI ÇEŞİTLERLE BAHÇELERİN KURULMASI
Meyvecilikte kullanılan bodur ve yarı bodur anaçları sayesinde birim alana
daha fazla ağaç dikilerek sık dikim yapma imkanı sağlanmış olur.
Türlere ve kullanılan anaçlara göre dekara dikilebilen ağaç sayıları da
değişmektedir. Değişik toprak koşullarına göre bodur ve yarı bodur anaçlar
üzerine aşılı çeşitlerden ekonomik ve optimum bir verim elde etmek için
dekara dikilecek ağaç sayıları Çizelge 1.'de verilmiştir.
Çizelge 1. Dekara dikilebilecek ağaç sayıları
Meyve türü Bodur anaç Yarı bodur anaç
Elma 140-200 75-125
Armut 114-140 75-85
Ayva 114-140 75-85
Erik 65-85 50-65
Şeftali 65-85 50-65
Kiraz 60-75 40-50
Vişne 60-75 40-50
Yukarıdaki çizelgede gösterilen ağaç sayıları üzerine anaçlardan başka,
toprağın verimliliği, çeşidin kuvveti ve verimliliği, iklim, budama ve
terbiye şekli ile ağacın alacağı son büyüklük durumu rol oynar.
SIK DİKİM BAHÇELERİNDE UYGULANAN TERBİYE ŞEKİLLERİ
M9 anacı üzerine aşılanmış ağaçlar dışında, diğer tür, çeşit ve anaç
kombinasyonlarından oluşan ağaçlarda genellikle değişik doruk dallı
(Modifiye Lider) veya çam şekli budama ve terbiye sistemleri önerilmektedir.
Söz konusu terbiye şekilleri Budama dersinde etraflıca açıklanmıştır.
Burada bodur M 9 anacı üzerine aşılı elma çeşitleri için sık dikim
bahçeleri için önerilen "İnce İğ Şekli" budama ve terbiye sistemi
açıklanacaktır.
M 9 anacı üzerine aşılı ve kuvvetli gelişen tüm elma çeşitleri için sık
dikim bahçeleri kurulacağı zaman, hemen düşünülmesi gereken terbiye şekli
"ince iğ" (slender spindle)'dir. Aşağıda, ağaçlara bu terbiye şeklinin nasıl
verileceği açıklanmıştır.
Bir Yaşlı Fidanların Dikim Mevsimindeki Budanmaları
İyi şekillenmiş bir "ince iğ" elde etmek için, dallanmış, bir yaşlı
fidanlar en iyi dikim materyalidir (Şekil 6). Bu sistemde bir yaşlı
dallanmamış fidanlar da kullanılır. İster dallanmış, ister dallanmamış olsun
bir yaşlı fidanların tepelerinin, fidanın büyüklüğüne, toprağın
verimliliğine ve verilecek dikim sıklığına göre, topraktan itibaren 75 – 85
cm yükseklikten kesilmeleri gerekir (Şekil 7)
Birinci Gelişme Mevsimi Sonunda Yapılacak Budama
Ağaç dengeli bir gelişme gösterirse, yok denecek kadar az budama yapılır
veya hiç yapılmaz. Eğer ağaç 2.5 m'yi geçmişse, genellikle liderin uzantı
dalının çıkarılması yeterlidir. Bunun anlamı, liderde uç kesimi yapılmayıp,
liderden yeni çıkan sürgünlerden, aşağıdan itibaren birincisi üzerinden
kesim yapmak demektir (Şekil 8).
İlk gelişme mevsimi sonunda, ana gövde üzerinde bulunan ve topraktan
itibaren 40 cm'ye kadar olan dallar çıkartılır. Yan dallar ilk gelişme
mevsiminin sonunda, iple aşağı doğru geniş açı yapacak şekilde bağlanmak
veya ağırlık asmak suretiyle eğilirler. Ancak eğilemeyecek kadar çok dik
gidenler, budama zamanında tamamen dipten çıkartılır. Yan dallarda hiçbir
şekilde uç kesimi yapılmaz.
İkinci Gelişme Mevsimi Sonunda Yapılacak Budama
Ortadaki lider dal üzerinde yapılacak işlem, bundan önceki mevsimde olduğu
gibidir. Lider dalın uzantısı zig-zag gelişmeye imkan verecek şekilde,
bununla rekabet edebilecek olan dalla değiştirilir.
Yan dallarda uç alma ve dipten çıkarma yine kesinlikle yapılmaz. Ancak çok
dik dal varsa dipten çıkarılmalıdır. Bu devrede, eğer varsa bir önceki
mevsimde yapılmış olan hata giderilmeye çalışılır. Örneğin bir önceki
mevsimde eğer çok kuvvetli gelişen bir dal ağaç üzerinde muhafaza edilmiş
ise, bu dal ağaç için büyük bir ağırlık getireceğinden, ağaçtaki dengenin
sağlanması için bunun çıkartılması gerekebilir (Şekil 9).
Üçüncü Gelişme Mevsimi Sonunda Yapılacak Budama
Bu mevsimde de, aynı bir önceki mevsimde olduğu gibi, zig-zag gelişmeyi
sağlamak için lider dalın uzantısı değiştirilir. Eğer gelişme kuvvetli ise,
liderin iki yaşlı kısmında uç kesimi yapılabilir. Gelişme zayıf ise, bu uç
almayı yıllık sürgünde yapmak yeterli olur (Şekil 10).
Yan dallarda uç kesiminden kaçınmak gereklidir. Eğilebilecek derecede ve
yatay durumdaki dallar kesinlikle çıkarılmayıp aşağıya doğru eğilmelidir.
Daha önceki yıllarda lider dalda yapılmış olan sert kesim sonucunda, çatı
üzerinde oluşan çok kalabalık ve ağaç için taşınmayacak kadar ağırlık yapan
dallarda, uç kesimi yapılmaksızın dipten çıkarma yapılmalıdır (Şekil 10).
Daha kaliteli meyve almak için aşağı doğru ve toprağa değecek şekilde
yaklaşmış meyve dalcıkları kısaltılmalıdır (Şekil 11).
Dördüncü ve Daha Sonraki Mevsimlerin Sonunda Yapılacak Budama
Beş ve daha yaşlı ağaçların tepeleri gerekli olduğunda kısaltılmalıdır.
Eğer ağaç yüksekliği kabul edilebilir yükseklik olan 2.5 m'yi geçmiş ise,
her budama mevsiminde bir ve daha yaşlı dallarda kısaltma tipi budama
yapılabilir (Şekil 12).
Özellikle ağacın tepesinde oluşan kalabalık ve kuvvetli gelişen dallarda
dipten çıkarma yapılmalıdır.
Dördüncü ve daha sonraki gelişme mevsimlerinde ağacın çatı dalları
üzerindeki ikinci derecedeki dallarda hem kısaltma tipi ve hem de seyreltme
(dipten çıkarma) tipi budama yapılır.
Şekil 13'de bahçe kuruluşundan itibaren özen gösterilmiş ve bunun sonucunda
da ideal şekli almış dokuz yaşlı bir Golden Delicious ağacının budamadan
önce ve sonraki durumu görülmektedir.
ÇOK BODUR GELİŞEN AĞAÇLARIN DESTEĞE ALINMALARI
Diğer meyve türlerinde bodur ve yarı bodur anaçlar kullanıldığında, ağaçlar
ilk 1-2 yıl herekle desteklenmeye ihtiyaç göstermektedir. Oysa, M 9 anacı
üzerine aşılı çeşitlerle elma bahçeleri kurulacağı zaman, her ağacı dikimden
itibaren olmak üzere ve ömrü boyunca bir herek ile desteklemek
gerekmektedir. Bu herek, 2.60 m boyunda olup; 50 cm'lık kısmı toprağın
altında kalacak şekilde ve hakim rüzgar yönünde çakılır. Herek 3-5 cm
çapında olmalı ve toprağın altında kalan kısmı ziftlenmelidir. Ağaçlar,
dikimden itibaren hereğe ip veya başka bir malzeme ile bağlanmalıdır. Herek
ile ağaç arasında 10-15 cm uzaklık bulunmalıdır.
(Alıntıdır)
| Comments () >> |
 |
| Write comment |
You must be logged in to post a comment. Please register if you do not have an account yet. |
 |
Meyvecilik 
