Bonsai’nin özel bir tür olmadığını, çoğu ağaç ve bitki türünden bonsai’ler yapılabileceğini söylemiştik. Ağaç ve bitkiler yazın bitimi ile birlikte etrafa binlerce tohum saçarak çoğalırlar. Aynı diğer canlılarda olduğu gibi bu tohumların milyonlarcası birer ağaç haline gelmez. Uygun koşulların sağlanması gerekir. Doğada tohumlarla beslenen birçok canlı türü vardır. Karıncalar, Kuşlar, Böcekler, memeli kemirgenler bunların başlıcalarıdır. Doğal etkenler de tohumların düşmanıdır. Aşırı sıcak, aşırı soğuk, Faydasının yanında zararı da azımsanmayacak olan rüzgarlar.
İşte tüm bu etkenleri hesaba katan bitkiler evrimleri sonucunda türlerini devam ettirebilmek için saçtığı tohum sayısını mümkün olduğunca arttırmıştır. Tohum sayısı ne kadar fazla olursa türlerinin devamını sağlamak o kadar mümkün hale gelir. Saçtıkları milyonlarca tohumdan sadece birkaç tanesi uygun koşulları yakalayıp diğer canlılar tarafından yenilmeden toprağın derinliklerinde saklanabilir ve baharda yeşerebilir.

Ülkemiz ağaç çeşitliliği açısından oldukça zengindir. Bir bonsai sanatçısı için oldukça uygun ağaç türlerine ev sahipliği yapmaktadır. Bonsai yapmak için tohumdan başlamak istiyorsanız bunu gerçekleştirmeniz hiçte göründüğü kadar zor değildir.

Yaz mevsiminin bitimine yakın ve sonbahar aylarında parklarda bahçelerde ve ormanlardaki ağaçların tohum saçma dönemidir. Yanınıza alacağınız minik poşetleri kullanarak bu tohumları türlerine göre ayrıştırarak toplayabilir ve uygun koşullar sağlayarak yeşertebilirsiniz. Ben genellikle türlerini tam olarak bilsem de bir karışıklığa mahal vermemek için yanıma dijital fotoğraf makinemi alarak topladığım tohumların hangi ağaç türüne ait olduğunu resimlerini çekerek numaralandırırım. Ağacın yapraklarından birkaç tanesini de alırım. Minik poşetler veya tüpler kullanarak tohumların en sağlıklılarını toplarım. Bunları eve gittiğimde ayıklarım, Nemden etkilenmemesi için hava alabileceği kağıttan hazırladığım minik zarflara koyarım. Her tohum paketinin üzerine topladığım tarihi, ağacın türünü, Yazıcıdan çıktısını aldığım fotoğrafını da pakete zımbalayıp arşivlerim. Topladığım yaprakları bir defterin yaprakları arasına yerleştirip kurumaya bırakırım. Bu deftere o ağaçla ilgili bilgileri de not ederim. Uygun zamanı gelince ( Bazen hemen, bazen de birkaç ay sonra ) tohumları ekerim.
Sizde buna benzer teknikler kullanarak tohumlarınızdan fidan elde edebilir ve bu fidanları bonsai haline getirebilirsiniz.

Tohum yeşertme için zamanlama ve diğer faktörlerin önemi..

Bazı tohumlarda çimlenme engeli bulunmaktadır. Bu engeller kabuk kalınlığı, embriyonun gelişmemiş olması ve tohum içinde bulunan çimlenmeyi engelleyici maddelerden dolayı oluşur. Bir tohumun çimlenme engelinin ne olduğu bilinirse giderildikten sonra çimlenme sağlanabilir. Bu engelleri giderici yöntemler kabukların zedelenmesi, soğuk suda şişirme, sıcak soğuk katlama ve asitle müdahale yöntemleridir. Çimlenme engelinin türüne göre bu metodlardan biri kullanılır. Bir de “sağır tohum” denilen tohumlar vardır. Bu tohumların içi boştur. Bunları belirlemek için tohumlar (suda yüzmeyecek kadar ağır olanlar için) suda bir süre bekletilir. Sağır tohumlar içi boş olduğundan hafif olacakları için su üzerinde yüzeceklerdir. Su üstüne çıkan tohumlar diğerlerinden ayrılır. Bu sayede başarı şansı da artar.

Tohumdan yetiştirmeye müsait bazı türler şunlardır :

Çam türleri (Pinus ), Ladin türleri (Picea), Dişbudak yapraklı akçaağaç (Acer negundo), Karaağaçlar (Ulmus ), Kavak (Populus), Söğüt (Salix), Kızılağaç (Alnus), Servi (Cupressus), Japonçamı (Cryptomeria), Chamaecyparis (Yalancıservii), Mazı (Thuja) aklıma gelenler bunlar

Tohumları saklama

Ağaç çalı ve diğer süs bitkileri türlerinde tohumlar saklama açısından kısa ömürlü, orta ömürlü ve uzun ömürlü tohumlar diye 3 gruba ayrılabilirler.

Tohumları kısa ömürlü bitki türlerinde saklama birkaç hafta ile 1-2 yıl arasında değişir. Bu gruba giren başlıca türler arasında Kavak, Söğüt, Kara Ağaç, Kayın, Göknar, Sedir,Meşe, Bazı Akçaağaç türleri, Yalancı Servi, Manolya sayılabilir.

Tohumları orta ömürlü olan türlerde tohumlar 4-5 yıl saklanabilir. Çam ve Ladin türleri bu gruba girer.

Uzun ömürlü tohumlar daha uzun süre 10-20 yıl kadar bozulmadan saklanabilirler. Bu gruba Akasya, Gülibrişim, Sarısalkım, İğde, Okaliptüs örnek olarak gösterilebilirler.

Tohumların tutmasını engelleyen bazı faktörler

1- Tohum kabuğunun kalınlığı ve sertliğinden kaynaklanan faktörler:

Tohumlarda kabuk ya kalındır ya da serttir. Bu durumda tohum çimlenmesi için gerekl suyu alamaz. Bu sebepten dolayı tohumlarında çimlenme engeli bulunan türler. Akasya, Gülibrişim, Mimoza, Erguvan,Gladiçya, Sofora, Sarı salkım, Katır tırnağı, Ayı üzümü, Sumak, Hatmi

Bu tür çimlenme engelini ortadan kaldırmak için türlere göre değişmekle birlikte, ya tohum kabukları yapay yöntemlerle çizilir ( Bir çakı yardımıyla ) veya fiziksel - kimyasal bazı ön işlemlerden geçirilir. ( kaynar suyla yıkama, soğuk suda bekletme, türlere göre değişmekle birlikte bir süre %95 sülfürik asit ile yıkama – Lütfen evinizde denemeyin - uygulanır )

2- Embriyonun gelişmemiş olmasından ve embriyonun dinlenme ihtiyacından kaynaklanan engeller:

Bazı türlerde meyveler olgunlaştığı halde embrio olgunlaşamaz. Bunların çimlenebilmeleri için embriyonun olgunlaşması gerekir.

Bu türler: Ginkgolar, Düğün çiçekleri İlex

Embriyonun dinlenme ihtiyacından kaynaklanan çimlenme engeline sahip türler: Şakayık, Kartopu, Ekçeeğeç, Dişbudak, Meşe, Gürgen.

Çimlenme engelini ortadan kaldırmak için katlama denilen bir yöntem uygulanır. Tohumlar türlere göre bir süre sıcak, daha sonra soğuk ortamda bekletilir.

3- Büyümeyi engelleyici bazı maddelerden kaynaklanan çimlenme engelleri:

Yumuşak etli meyvelerin bazı salgıları, Endosperm içinde bulunan çimlenmeyi engelleyici maddeler nedeniyle bazı türlerde çimlenme engeli bulunur.

Bunlar: Sorbus, Berberis, Ligustrum. lonicera, Viburnum, Prunus, Pirus, Malus, Juniperus’tur.

Çimlenme engelini ortadan kaldırmak için ya bitkilerden elde edilen (balastakolin gibi) maddelerle müdahale edilir, ya da soğuk suda şişirilir.

Türlerine göre tohumdan üretimi yapılabilecek ağaçlar ve üretim yöntemleri:

Abies spp. – Göknar
Genellikle sonbahar ekimi herhangi bir işlem gerektirmez. İlkbahar ekimi yapılacak ise 3-4 hafta rutubetli kumun içinde soğuk katlama yapıldıktan sonra İlkbaharda mümkün olduğunca erken ekilmelidir. (Mümkünse Şubatta) A.cilicica erken ekilirse başkaca bir işlem gerektirmez.

Acer campastre - Ova Akçaağacı
4 hafta sıcak 12-24 hafta soğuk ortamda ön işleme tabi tutulduktan sonra ilkbaharda ekilir.

Acer cappadocicum - Doğu Karadeniz Akçaağacı
12-16 hafta soğuk ortamda ön işleme tabi tutulduktan sonra ilkbaharda ekilir.

Acer palmatum - Japon Akçaağacı
Taze tohumlar toplandıktan sonra süratle sonbaharda ekilir. Ancak ilkbaharda erken çıkan dona karşı korunmalıdır veya 4 hafta sıcak 4-12 hafta soğuk ortamda tutulduktan sonra ilkbaharda ekilir.

Acer platanoides - Çınar Yapraklı Akçaağaç
Toplandıktan sonra hemen ekilir veya kuru ve serin bir yerde Şubat sonuna kadar depolanarak rutubetli kum içinde 12-16 hafta 1-5 derecede soğuk ortamda katlandıktan sonra ilkbahar başında ekilir.

Acer pseudoplatanus - Dağ Akçaağacı
Az miktarda tohum için A.platanoides gibi işlem yapılır. Fazla miktarlar için ise çıplak olarak 6-12 hafta soğuk ortamda bekletildikten sonra ilkbaharda ekilir.

Acer rubrum
Uzun süre depolamak mümkün ise de toplandıktan sonra hemen ekilebilir.

Acer saccharum - Şeker Akçaağacı
Toplandıktan sonra acilen ekilmelidir.

Aesculus hippocastanum - At Kestanesi
Sonbaharda toplandıktan sonra hemen ekilmelidir. Ya da ilkbahara kadar soğuk katlamada bırakıldıktan sonra ekilmelidir. İthal tohumlar ekimden önce ılık suda şişirilmelidir.

Ailanthus altissima - Kokar Ağaç
Rutubetli kumda 8 hafta kadar soğuk koşullarda katlandıktan sonra kış sonu ve ya ilkbaharda ekilmelidir.

Albizzia julibrisima - Gülibrişim
Sülfürik asitle işlem yapılarak çimlendirilebilir

Alnus spp. – Kızılağaç
4 hafta soğuk ortamda saklandıktan sonra kumla karıştırılarak ilkbaharda ekilmelidir.

Yararlanılan Kaynak: Prof.Dr. Suad ÜRGENÇ- Fidanlık ve Yetiştirme Tekniği

Devam ediyoruz:

Berberis - Kadın Tuzluğu
6-13 hafta arasında soğuk şartlarda katlamaya alındıktan sonra ilkbaharda ekilir

Betula – Huş ağacı
Tohumlar çıplak olarak soğuk depolamadan sonra kumla karıştırılarak ilkbaharda ekilmelidir. Sonbaharda ekilebilir.

Camellia - Çay Bitkisi
Tohum kabukları sertleşmeden ekilmelidir. Kabuk sertleşmiş ise üzerine sıcak su dökülür ve gittikçe soğuyan suda 24 saat bekletildikten sonra ekilir.

Carpinus betulus - Adi Gürgen
4 hafta sıcakta ve 12-14 hafta da soğukta bekletildikten sonra ilkbaharda ekilir

Carya - Ceviz
Ya tohum sonbaharda hiç bir işlem yapılmadan ekilir ya da 13 hafta soğuk bir ortamda bekletildikten sonra ilkbaharda ekilir.

Castanea sativa - Kestane
Sonbaharda ( Ekim-Kasım) ekilmeli veya ilkbahara kadar rutubetli kumda soğuk katlamaya tabi tutularak ilkbaharda ekilmelidir.

Catalpa spp - Katalpa
Tohumlar hiç bir ön işleme gerek kalmaksızın kış aylarında oda sıcaklığında muhafaza edilerek ilkbaharda ekilir.

Cedrus libani - Toros Sediri
Sonbahar veya 4 haftalık kumda soğuk katlama ile ilkbaharda ekilir.

Celtis occidentalis - Batı Çitlenbiği
Sonbaharda ekilebilir veya 8-12 hafta soğuk katlamadan sonra ilkbaharda ekilir.

Cecis siliquastrum - Erguvan
Sonbaharda tohumlar toplanır toplanmaz ekilebilir. İlkbaharda ekilmesi halinde daha önce 2 ay kadar soğuk suda katlama zorunludur.

Chaenomeles japonica - Japon Ayvası
Toplandıktan sonra sonbaharda hemen ekilir veya 2 hafta sıcak 8-16 hafta soğuk işleme tabi tutulduktan sonra ilkbaharda ekilir.

Chamaecyparis spp. - Kamasiparis-Yalancı Servi
Kumda 8-12 haftalık soğuk katlama yapıldıktan sonra ekilir.

Corylus avellana - Adi Fındık
Temizlendikten ve 2 gün suda şişirildikten sonra sonbaharda ekilir. İlkbaharda ekilecekse 12-16 hafta soğuk katlamaya tabi tutulur.

Cotoneaster salicifolia - Dağ Muşmulası
12 hafta sıcak 12 hafta soğuk katlamaya tabi tutulduktan sonra ilkbaharda ekilir.

Crataegus monogyna ve Crataegus oxycantha - Alıçlar
4-8 hafta sıcak 12-16 hafta soğuk katlama yapıldıktan sonra ilkbaharda ekilir.

Yararlanılan Kaynak: Prof.Dr. Suad ÜRGENÇ- Fidanlık ve Yetiştirme Tekniği

Devam ediyoruz;

Eleagnus angustifolia - İğde
Sonbaharda ekilir veya asit işleminden sonra 4 saat sıcak 8-12 saat soğuk katlama uygulanarak ilkbaharda ekilir.

Eucalyptus spp. - Okaliptus
Kuru olarak saklandıktan sonra ilkbaharda ekilir

Fagus spp. - Kayın
Toprağa direk ekilebileceği gibi 1-20 hafta soğuk katlamadan sonra da ekilebilir

Fraxinus angustifolia - Sivri Meyveli Dişbudak
2-4 hafta soğuk katlamadan sonra ilkbaharda ekilir.

Fraxinus excelsior - Adi Dişbudak
8-12 saat sıcak, 8-12 saat de soğuk katlamadan sonra ilkbaharda ekilir

Fraxinus ornus - Çiçekli Dişbudak
Sonbaharda veya 2-4 hafta sıcak 12 hafta soğuk katlamadan sonra ilkbaharda ekilir.

Ginkgo biloba - Mabet Ağacı
Rutubetli kumda 4-8 hafta soğuk katlama uygulandıktan sonra ekilir.

Ilex aquifolium - Çoban Püskülü
Çimlenme engelini giderecek yöntem henüz bulunamamakla birlikte, 40 hafta sıcak 24 hafta soğuk katlama önerilir.

Juglans nigra - Kara Ceviz ve Juglans regia - Adi Ceviz
Meyve kabukları alınarak ortaya çıkan sert kabuklu tohum rutubetli kumda 12-20 hafta soğuk katlama uygulandıktan sonra ekilir.

Juniperus spp - Ardıçlar
Kozalağın etli kısmı parçalanarak veya yıkanarak tohumlar temizlendikten sonra rutubetli kumda türlere göre 4-20 hafta soğuk katlamaya yapılarak ekilir.

Ligustrum spp. - Kurtbağrı
8-12 hafta soğuk katlamaya tabi tutulur.

Liquidambar orientlis - Anadolu Sığla Ağacı
Herhangi bir ön işleme gerek olmadan ekilir.

Yararlanılan Kaynak: Prof.Dr. Suad ÜRGENÇ- Fidanlık ve Yetiştirme Tekniği

Devam ediyoruz:

Magnolia spp. - Manolyalar
Tohumlar sonbaharda toplanıp temizlendikten sonra hemen ekilmelidir. Tohumlar kurur veya oda sıcaklığında kışın bekletilirse hayatiyetini kaybeder. Daha sonra ekilecekse 12-24 hafta soğuk katlamaya alınmalıdır. Ekim yapıldıktan sonra çimlenme ortamı hiç bir zaman kuru kalmamalıdır.

Mahonia aquifolium - Mahonya
5-13 haftalık soğuk katlamadan sonra ekilebilir.

Morus alba - Akdut ve Morus nigra - Karadut
Çıplak olarak 4-12 hafta soğuk ortamda bekletildikten sonra ilkbaharda ekilir.

Ostrya carpinifolia - Kayacık
8 hafta sıcak ve 16-20 hafta soğuk katlamadan sonra ekilir.

Pittosporum spp. - Pitosporum
Tohumun çimlendirilmesi güç değildir. Bir torba içinde konulan tohumlar bir kaç saniye kaynar su içinde tutulurlarsa çimlenme çabuklaşır.

Platanus spp. - Çınarlar
Kış sonunda ağaçtan toplanan meyveler ufalanarak tohumları ayrıldıktan sonra kumla karıştırılarak ikbaharda doğrudan dikilir.

Prunus cerasifera - Süs Eriği
Meyvelerin etli kısmı temizlenip yıkanarak 2 hafta sıcak, 18 hafta soğuk katlamadan sonra ekilir.

Quercus spp. - Meşeler
Tohum toplandıktan sonra sonbaharda hemen ekilmelidir. Aksi halde ilkbahara kadar rutubetli kum içinde 4-8 hafta soğuk katlamaya tabi tutulduktan sonra ekilmelidir. Q.cerris, Q.petraea, Q.robur’da soğuk katlamaya gerek yoktur.

Robinia pseudoacacia - Yalancı Akasya
Asit, mekanik zedeleme veya sıcak suda şişirme yöntemlerinden biri uygulandıktan sonra rutubetli kumda katlanarak Mart sonu veya Nisan başında ekilir.

Rosa canina - Kuşburnu
8 hafta sıcak, 8-12 hafta soğuk katlamadan sonra ilkbaharda ekilir.

Taxus baccata - Porsuk
Etli kısımdan ayrılan tohumlar katlamaya alınarak ertesi yılın ilkbaharında ekilir. Tohumlar katlamada 4 yıl bırakılarak parti parti ekilebilir.

Tilia spp - Ihlamur
Meyveler yeşilden kahverengi-sarı renge dönüştüğünde hemen ekilmelidir. Aksi halde 4-20 hafta sıcak, 20-24 hafta soğuk katlamadan sonra ekilmelidir.

Thuja occidentalis - Batı Mazısı
Doğrudan ekilebildiği gibi 8 hafta katlama uygulanırsa daha iyi sonuç alınır.

Viburnum spp. - Kartopu
Çimlenme engelini giderici etkin bir yöntem yoktur. Onun için meyveler tam olgunlaşmadan tohumlar çıkarılarak yazın ekilmeli ve yastıklar nemli tutulmalıdır.

Yararlanılan Kaynak: Prof.Dr. Suad ÜRGENÇ- Fidanlık ve Yetiştirme Tekniği

Tohum Toplamada Dikkat Edilecek Hususlar

1. Tohum toplanacak bireyler ne çok genç ne de çok yaşlı olmamalıdır. Olgun yaşa gelmiş bireyler olmalıdır.

2. Bir bahçede ve parkta tek başına yaşayan bir ağaçtan tohum toplanmamalıdır.

3. Tohumlar sağlıklı, istenen forma sahip bireylerden toplanmalıdır. Bazen tohum toplanan bireyler sağlıklı gözükseler de tohumları klimatik ve biyotik yönden zarar görmüş olabilir.

4. Bir ağaçta veya dalda diğerlerinden küçük olan kozalak ve meyveler toplanmamalıdır.

5. Tohum üzerinde her hangi bir yara, çizik veya delik bulunmamalıdır.

6. Kayın, meşe ve kestane gibi büyük meyvalı türlerde tohumları yerden toplarken ilk yere düşenler toplanmamalıdır. Çünkü bunlar boş veya hastalık ve zarar görmüş tohumlar olabilir. İkinci dökümde düşen tohumlar alınmalıdır.