Peyzaj mimarlı ğ ı disiplini; estetik, fonksiyonel aynı zamanda insan ile uyumlu
mekanlar yaratmayı amaçlar. Kent konforunu sa ğ lanması, insan ya ş amının
kolayla ş tırılması, insanın fonksiyonel, estetik, psikolojik açıdan ya ş amının
kolayla ş tırılması kent içinde kullanılan her türlü malzeme, donatımın antropometrik
ölçülere uygun tasarlanması ile gerçekle ş ebilir.

İ nsan; ergonomik yakla ş ımın temel bile ş enlerinden biri durumundadır. Bu
yüzden ergonomi, insanın ya ş adı ğ ı ortamın ve onun kullandı ğ ı her türlü
araç ve donanımın insana ve topluma uygun olmasını amaçlar (Duyar
1995). Bu amaç do ğ rultusunda, ergonominin dayandı ğ ı bilim dallarından
biri olan antropometri, insan vücudunun ölçüleri ile ilgilenir.
İ nsan ölçülerinin dikkate alındı ğ ı peyzaj mimarlı ğ ı disiplini de; estetik,
fonksiyonel aynı zamanda insan ile uyumlu mekanlar yaratmayı amaçlar.
İ nsan ile uyumlu mekanlar ve donatılar tasarlanırken, insan ölçüleri dikkate
alınmalıdır. Bu noktada, insan vücut ölçülerinin saptanması ve kullanılması
bilimi olarak tanımlanan antropometri bilim dalından yararlanılmalıdır.
Antropometrinin peyzaj mimarlı ğ ı ile bulu ş tu ğ u ortak nokta “insan”dır.
Dolayısıyla insan ile uyumlu çevreler olu ş turma noktasında peyzaj
mimarlı ğ ı disiplininde de antropometri bilim dalından yararlanılarak, insan
ile onun kullandı ğ ı donanımın optimum etkile ş imi sa ğ lanmalıdır. İ nsanın
yeni ba ş tan tasarlanması mümkün olmadı ğ ına göre, insan vücudunun
antropometrik de ğ erlerinden yararlanılarak insana uygun tasarımlar yapmak
mümkündür.
Bu çalı ş mada “ya ş adı ğ ımız kentteki peyzaj elemanlarının; kullanıcıları olan
insanlarla, fiziksel uygunluk içinde bulunup bulunmadı ğ ı” sorusu çıkı ş
noktasını olu ş turmu ş ve bu uygunlu ğ un tespiti ve kar ş ıla ş tırılmasında
antropometri biliminden yararlanılmı ş tır.
Yapılan ara ş tırma ve incelemeler, ülkemizde kentsel mobilyaların üretimi
ile ilgilenen kurulu ş ların, Türk insanının ölçülerine uygun bilimsel bir
boyutlandırma kullanmadıkları, genellikle Alman insanları göz önüne
alınarak yapılmı ş bir çalı ş ma olan Neufert’i veya ilgili konulardaki dı ş
kaynaklı bro ş ürler ve kitaplarda yer alan ölçüleri aynen ya da kısmen alarak,
“olsa olsa” yöntemiyle bir tasarım gerçekle ş tirdikleri maalesef bir gerçektir.
Bu durumda, sınırlı sayıda da olsa, Türkiye’de yapılmı ş mevcut çalı ş malara
ait antropometrik verileri kullanarak bir tasarıma gidilmesi daha mantıklı bir
yakla ş ım olacaktır.

Antropometri ve antropometrik ölçüler üzerinde veri toplamaya
ba ş landı ğ ında, Türkiye’de bu konudaki çalı ş maların sınırlı sayıda oldu ğ u da
görülmü ş tür. Bu nedenle tez kapsamında kullanılan antropometrik ölçüler,
bu sınırlı kaynaklara ba ğ lı kalarak elde edilmi ş ve tez, bu veriler
do ğ rultusunda kurgulanmı ş tır.
Her ülkeye ait antropometrik ölçülerin temininin ve yapılmı ş çalı ş malara
ula ş manın oldukça güç oldu ğ u; kitap, dergi, internet üzerinde yapılan
ara ş tırmalarda görülmü ş tür. Bu nedenle sınırlı sayıda kaynaktan, belli
sayıda ülkenin antropometrik verilerine ula ş ılmı ş tır. Bu ula ş ılan verilerle
Türkiye’ye ait veriler arasında bir kar ş ıla ş tırmaya gidilmi ş tir.

Türkiye’de kadınlara yönelik, çalı ş ma kapsamında
kullanılan 16 antropometrik de ğ i ş keni içeren, yeti ş kin bayan nüfusunu
temsil edecek verilerin sayısı azdır. Bu nedenle tez kapsamında yapılan
antropometrik kar ş ıla ş tırmalar daha çok yeti ş kin erkek nüfusu üzerine
olanlardır.

Çubuk (1989)’a göre; kentsel mekanların sa ğ ladı ğ ı önemli i ş levler vardır.
Bunları 4 grupta toplamak olasıdır.

1. Psikolojik ve duygusal gereksinimlerin sa ğ lanması; can sıkıntısı, zevk,
hayal, ke ş if, gezi, kalabalıkla iç içe ya da izole olma, suskunluk veya
hareketlilik, hız veya yava ş lık, yerlerin tanımı, ortak ya ş amın
sembolleri.
2. Sosyal ili ş kilerin sa ğ lanması; kendili ğ inden olan, ferdi ya da ortak
giri ş imler, programlı kar ş ıla ş ma, tesadüfi kar ş ıla ş ma, bilgi de ğ i ş imi,
güven, bekleme, ba ş ıbo ş gezme, kültür, gösteri, de ğ i ş ik ileti ş imler,
e ğ itim ö ğ retim oyunları.
3. Ekonomik de ğ i ş imlerin sa ğ lanması; hizmetler, ticaret, i ş , ortak
mekanlarda aynı ili ş kilere sahip olmayan sektörlerden her birine özgü
ko ş ullarda ekonomik de ğ i ş imin sa ğ lanması.
4. Yararlı deplasmanların sa ğ lanması (Rahat ko ş ullarda her vasıtaya
adapte olan yaya, vasıta, çocuk arabası, sakatların deplasmanı, bisiklet,
motosiklet, toplu ta ş ıma, otobüs vs. ye olanak sa ğ lanması gibi).
Çubuk vd (1978)’ne göre; kentte bir ileti ş im aracı olarak sokaklar, caddeler
ve meydanlar kısaca tüm kentsel dı ş mekanlar büyük önem
kazanmaktadırlar. Bu mekanlar aynı zamanda insan-çevre etkile ş iminde ve
insanın yaratıcı güç kazanmasında etkin rol oynayan bir ö ğ e olmaktadır.
Kent için önemli olan, bu dı ş mekanların dekorasyonu, canlandırılması,
kentsel mobilya ve yapılanmı ş tanıtım ö ğ elerinin belirli bir anlamda bilinçli
olarak düzenlenmesidir (Bilgin 1995).

Ergonomi Ve Antropometri
Ergonomi bir anlamda i ş in insanın özelliklerine uygun bir ş ekilde
düzenlenmesi olarak tanımlanabilir. Ergonomi sözcü ğ ü, Yunanca “Ergon”
ve “Nomic” sözcüklerinden olu ş maktadır. Ergon, i ş anlamına, nomic ise
kural anlamına gelmektedir. Ergonomi, bazı ülkelerde “İ nsan Faktörleri
Mühendisli ğ i” veya “İş Bilimi” adları ile anılmaktadır.
Ergonomi insanların anatomik özelliklerini, antropometrik özelliklerini,
fiziksel kapasitesini ve toleranslarını göz önüne alarak, endüstriyel i ş
ortamındaki tüm faktörlerin etkisi ile olabilecek organik ve psiko-sosyal
stresler kar ş ısında, sistem verimlili ğ i ve insan-makine-çevre uyumunun
temel yasalarını ortaya koymaya çalı ş an çok disiplinli bir ara ş tırma-geli
ş tirme aracıdır (Anonim 2003a).
Bir ba ş ka tanımla, Heng (1987)’e göre; ergonomi, insanın i ş ine en iyi
ş ekilde ayarlanmasını sa ğ lamak için mühendislik bilimleri ile insanın
biyolojik yapısını inceleyen bilimlerin birbirleriyle ba ğ lantılı olarak
uygulanmasıdır (Güney 1995).
İ ngiliz ergonomik ara ş tırma kurumuna göre ergonomi: “İ nsan ile meslekler
arasındaki ili ş kilere, bu ili ş kiler içindeki sorunlara; anatomik, psikolojik ve
fizyolojik bilgilerin uyarlanmasıdır” ( Sabancı 1989).
Ergonominin ba ş langıç noktası, insan hayatının çe ş itli dönemlerinde
ki ş ilerin kullandıkları e ş ya, araç-gereç ve çevrenin tasarımında çe ş itli ölçü
ve yeteneklerinin dikkate alınmasıdır (Anonim 2003a).

Rohmert (1976)’in ergonomiye ili ş kin görü ş lerini Özok (1981) ş u ş ekilde
aktarmı ş tır. Ergonomi ba ş lıca dört ana konuyu içerir:
1. İ nsanın karakteristikleri: Antropometrik ölçüler, dayanıklılık, çalı ş ma
pozisyonları gibi fiziksel yetenek ve karakteristikler, tepki gösterme,
algılama, karar verme ve ö ğ renme gibi zihinsel karakteristik ve
yetenekler.
2. İ nsan - makine ili ş kileri: Gösteri elemanları (displays), kumanda
elemanları, informasyon akı ş ı, otomasyon.
3. Çevre ko ş ulları: Isıtma, ı ş ıklandırma, gürültü, nem, titre ş im ve konforu
etkileyen di ğ er etmenler.
4. İ nsan çalı ş masının çe ş itli yönleri: Yorulma, gerilim, hatalar, i ş kazaları,
insan performansını etkileyen etmenler, insanın dayanma gücü.

Peyzaj Elemanları

Peyzaj, insanın algıladı ğ ı ve / veya ya ş adı ğ ı, karakteri do ğ al ve kültürel
faktörlerin ayrı ve birbirleriyle olan etkile ş imleri sonucu olu ş an
tanımlanabilir bir alandır (fiziksel çevre) ( Küçükerba ş ve Malkoç 2000).
Bu fiziksel çevre içinde insanın kullanımına uygun; estetik, psikolojik, ekolojik yönden uyumlu bir düzenleme yaratmak noktasında peyzaj
mimarının kullandı ğ ı tüm canlı ve cansız materyaller peyzaj elemanları

olarak tanımlanabilir. Çalı ş ma kapsamında, cansız materyaller (yapısal
peyzaj elemanları) kent mobilyaları olarak adlandırılacaktır.
Kentsel kamusal mekanlar, kent insanlarının birbirleriyle kar ş ıla ş tıkları
yerlerdir. Bu mekanlarda insanların kullandıkları bazı objeler
bulunmaktadır. Bunlar kentsel mobilyaları olu ş tururlar (Çubuk 1989).
Hacıhasano ğ lu (1991)’na göre; kent mobilyaları, kent kavramı ile birlikte,
belirli süreçler sonucu, kullanıcıların geli ş en ihtiyaçlarını kar ş ılamaya
yönelik ürünlerden olu ş an bir sistemdir (Zülfikar 1998).
Kentsel tasarım Çalı ş ma Grubu (1991)’na göre ise; herhangi bir peyzaj
alanında yada kent mekanında kullanıcıların konfor, bilgi, ula ş ım kontrolü,
koruma, e ğ lenme, dinlenme gibi i ş levlerine cevap verecek biçimde
yerle ş tirilmi ş elemanlar “Kent Mobilyası” adı altında toplanır (Zülfikar
1998).
Kent mobilyaları, kentsel ya ş amı daha zevkli kılmaya, kentsel konfor ve
estetik yaratmaya olanak verirler. Bunu sa ğ layabilmek için, kent
mobilyalarının tasarımı ve düzenlenmesinde aranan en önemli özellik uyum
olmalıdır. Ayrıca kent mobilyaları, mevcut dü ş ünülen i ş levlere uygun olma
özelliklerinin yanında, içinde yer alaca ğ ı çevrenin karakterlerini de
yansıtmalıdır (Yıldızcı 2001).
Kent mobilyaları i ş levlerine göre ş u ş ekilde sınıflandırılabilir:
1. Zemin kaplamaları (beton, ta ş , ah ş ap, asfalt, tu ğ la vb)
2. Oturma birimleri (banklar, sandalyeler, grup oturma elemanları)
3. Aydınlatma elemanları (yol aydınlatıcıları, alan aydınlatıcıları)
4. İş aret ve bilgi levhaları (yönlendiriciler, yer belirleyiciler, bilgi ileti ş im
panoları)
5. Sınırlandırıcılar (caydırıcılar, sınırlayıcılar, yaya bariyerleri, trafik
bariyerleri vb)
6. Su ö ğ esi (süs havuzları, çe ş meler, tulumbalar, kanallar, yangın muslu ğ u
vb)
7. Üst örtü ö ğ eleri (duraklar, gölgelikler, pergolalar)
8. Satı ş birimleri (kiosklar, sergi pavyonları, büfeler vb)
9. Sanatsal objeler (heykeller)

10. Di ğ er ö ğ eler (bayrak direkleri, çöp kutuları, posta kutuları, umumi
tuvaletler, çiçeklikler, bilet otomatları, bisiklet park yerleri,
parkmetreler, bitkisel ö ğ eler) (Yıldızcı 2001).

Asatekin (2001) ise kent mobilyalarını, kullanım türleri ve bu kullanım
türlerinin genel uygulamadaki fiziksel kar ş ılıkları bakımından dört ana
grupta sınıflandırmı ş tır.
A- Geçici kullanım: Dı ş mekanın belli bir noktasını kentlinin bir an için,
geçerken kullanıyor olmasıdır. Bu tür kullanım akla ula ş ım
etkinliklerini getirir. Ula ş ım olgusunun bir çıktısı olarak yaya/motorlu
araç ayrımının sa ğ lanması gündeme gelir ve bu nedenle yol/kaldırım
farklıla ş masının fiziksel kar ş ılıkları önem kazanır: Bordür biçimleme
ö ğ eleri, zemin kaplama ö ğ eleri, vb.
B- Sürekli Kullanım: Kentlinin dı ş mekanın belli bir noktasını belli bir
süre, zaman harcayarak kullanıyor olmasıdır. Bu tür kullanım, çokluk,
çeper i ş levlerine (alı ş -veri ş ) ve çeper ceplerine (oturmak, durmak,
beklemek, vakit geçirmek vb.) yönelik etkinliklerden kaynaklanır.
Bunlar paralelinde de fiziksel kar ş ılıklar olarak örtü ö ğ eleri (durakların,
çe ş itli bekleme noktalarının, hatta gerekti ğ inde belli yaya ula ş ım
güzergahlarının üstlerinin örtülmesi), oturma ö ğ eleri (duraklarda,
parklarda), alı ş -veri ş noktaları (büfeler, pazar alanı ö ğ eleri vb.)
sayılabilir.
C- İş levsel Kullanım: Yukarıda belirlendi ğ i gibi belli i ş levlere dönük
etkinlikleri de ğ il, kentlinin dı ş mekanı kullanırken do ğ rudan olu ş acak
gereksinimlerine dönük i ş levlere ili ş kin kullanımlar bu sınıfa
girmektedir. Buna göre kentlinin ileti ş imsel gereksinimlerinden ve
fizyolojik gereksinimlerden söz edilebilir ve bu çerçevede fiziksel
kar ş ıtlar olarak görsel ileti ş im i ş levlerine dönük olarak lokasyon
bilgileri bildirim ö ğ eleri (sokak isimleri, durak isimleri, yön levhaları
vb.), sosyal bilgiler bildirim ö ğ eleri (afi ş ler, reklam ö ğ eleri, saatler vb.),
konvansiyon bilgileri bildirim ö ğ eleri (yasaklama i ş aretleri, trafik
i ş aretleri, trafik lambaları vb.), genel ileti ş im i ş levlerine dönük olarak
telefon ö ğ eleri, sesle duyuru sistemleri, posta kutuları, internet kioskları
vb. sayılabilir. Fizyolojik gereksinimler için ise su gereksiniminden
(çe ş meler, içecek su fıskiyeleri vb.) pis suya ili ş kin gereksinimlerden
(pisuarlar vb.) ve hatta respiratörler gibi temiz hava hizmetlerinden söz
edilebilir.
D- Yan Kullanımlar: Yukarıdaki üç tür kullanımın gerçekle ş mesi sırasında
olu ş an etkinliklere hizmet verecek kullanımlardır. Bunların düzenleme
hizmetleri, bakım hizmetleri, güvenlik hizmetleri gibi alt ba ş lıkları

olabilece ğ i gibi çevresel esteti ğ e dönük tinsel kar ş ılıkları da olabilir.
Fiziksel hizmet ö ğ eleri olarak aydınlatma ö ğ eleri (çe ş itli niteliklerde ve
i ş levlere yönelik lambalar), korkuluk ve ayrım ö ğ eleri (tehlikeli kot
farklılıkları boyunca, merdivenlerde, mülkiyet ve di ğ er sınırlamaları
belirlemede, çe ş itli yasaklama çeperlerini denetlemek için), çöp
toplama ö ğ eleri (dı ş mekanı kullananların ürettikleri için, çevredeki
yapılardan kaynaklananlar için), drenaj ö ğ eleri, altyapı servislerinin
ula ş ımına ili ş kin ö ğ eler sayılabilir. Tinsel i ş levsellik çerçevesinde de
çiçeklikler, havuz ve benzer su ö ğ eleri, iki ve üç boyutlu sanatsal
yapılar gibi kentsel çevrenin kuru i ş levsellikten öte anlamlara
ula ş masını sa ğ layacak ö ğ elerden söz edilebilir.

Sistematik bir yakla ş ımla ele alındı ğ ında ise kentsel mobilyalar
kullanımlarındaki i ş levlere göre;
¾ Koruma amaçlı,
¾ Bilgi verme amaçlı,
¾ İş aret verme amaçlı,
¾ Süsleme amaçlı,
¾ Barındırma amaçlı,
¾ E ğ lenme, oyun, dinlenme amaçlı,
¾ Satı ş yada alı ş - veri ş amaçlı olarak sınıflandırılabilirler (Çubuk
1989).

1. Alt yapıya ba ğ lı kent mobilyaları
¾ Alan aydınlatıcıları
¾ Yol aydınlatıcıları
¾ Trafik lambaları ve aydınlatmalı trafik kolonları
¾ Telefon kabinleri
¾ Meydan saatleri
¾ Parkmetreler
¾ Bilet otomatları
¾ Satı ş birimleri
¾ Otobüs durakları
¾ Çe ş meler
¾ Izgaralar
¾ Altyapı tesisleri bakım kapakları
¾ Aydınlatmalı kolonlar
2. Alt yapıya ba ğ lı olmayan kent mobilyaları
¾ Dö ş eme kaplamaları
¾ Caydırıcı, sınırlayıcılar
¾ Yaya bariyerleri
¾ Trafik bariyerleri
¾ Geçici trafik lambaları
¾ Geçici engelleyiciler, koniler, lambalar
¾ Yönlendiriciler, yer belirleyiciler
¾ Bilgi ileti ş im levhaları
¾ Reklamlar, posterler
¾ Ticari tabelalar, isimler
¾ Sokak lambaları, numaralar
¾ Trafik i ş aretleri
¾ Gölgelikler, tenteler
¾ Oyun alanı elemanları
¾ Bisiklet parkı elemanları
¾ Bayrak, flama direkleri
¾ Oturma elemanları
¾ Çiçeklikler
¾ Çöp kutular (Do ğ an vd 1986).

Kent mobilyaları, insanların ihtiyaçlarını kar ş ılamak üzere tasarlanırlar. Bu
bakımdan, tasarımlarda insanın algısal ve davranı ş sal özellikleri ile 

gereksinimleri ve davranı ş ları arasındaki ili ş kiler iyi etüt edilmeli, insanın
fizyolojik, psikolojik yapısına uygun gereksinimleri do ğ rultusunda güven
veren ürünler yaratılmalıdır. (Eryarar 2002).
Kent mobilyalarının tasarımında sosyal, do ğ al ve teknik bilimler do ğ ru
yorumlanmalı, kentsel tasarım ilkeleri ile tasarlanmalıdır. Mekanı
kullanacak insanların ölçüleri ara ş tırılmalı ve bu ölçüler do ğ rultusunda
tasarlanmalıdır. Tasarımların ergonomik olmaları sa ğ lanmalıdır (Yaylalı
1998).

Comments (0) >>

Write comment

You must be logged in to post a comment. Please register if you do not have an account yet.